Geniş Zaman Nedir

Geniş süre, dilbilgisinde bir eylemin ya da durumun geçmişte, şu anda ve gelecekte gerçekleştiğini belirten süre yapısı. Geniş süre yapısı, fiil ya da durumun ne süre başladığını ya da ne süre biteceğini bildirmez, bir tek gerçekleştiğine dair bilgi verir.

Eylem Cümlelerinde Geniş Vakit

Türkçede geniş süre kipi eylem cümlelerinde eylem köküne -r, -ir ya da -er eki ilave edilerek oluşturulur. Ses uyumlarına gore ek üstünde lüzumlu düzenlemeler yapılır:
Güneş doğudan doğar.
Dişlerimi günde üç kez fırçalarım.
Kapalı havalar beni hüzünlendirir.

Geniş süre eki ünlü ile biten fiillerde -r şeklindedir:
oku+r, dinle+r, ye+r, anla+r, kuru+r

Ünsüz ile biten fiillerde ise -ir, -ır, -er ya da -ar hâlindedir:
al+ır, dayan+ır, gel+ir, işit+ir, bil+ir
duy+ar, bak+ar, çal+ar, öp+er, hissed+er, kur+ar

Geniş Dönemin Negatif Hali

Geniş süre kipinin negatif hâli -me olumsuzluk eki, -z geniş süre eki (1. şahıslar hariç) ve (var ise) ilgili kişi eki ile oluşturulur:
gelme+m, gelme+z+sin, gelme+z; gelme+yiz, gelme+z+siniz, gelme+z+(ler)
Bu ip bu kadar ağırlığı taşımaz. (3. tekil kişi için kişi eki yoktur.)
Ben coğrafyadan asla anlamam. (1. tekil ve çoğul şahıslarda -z geniş süre eki düşer.)

Türkçenin bir takım ağızlarında -İstanbul Türkçesinden değişik olarak- geniş süre kipinde 1. çoğul kişi eki olarak -iz yerine -ik kullanılır:
Yarın size uğrarık. ("uğrarız" yerine)

Söz konusu kullanımda negatif kip oluşturulurken -z eki de düşmez:
Bizler bu konuyu istemezik. ("istemeyiz" yerine)

İsim Cümlelerinde Geniş Vakit

İsim cümlelerinde geniş süre, yüklem görevi icra eden isim asil sözcüğe -dir ek-fiili ilave edilerek oluşturulur.Bir tespiti, şartları ya da olguyu bildirmek için kullanılır. Koşaç ya da bildirme eki olarak da malum -dir eki genellikle (bilhassa konuşma dilinde) gizli saklı durumdadır:
Bu çiçekler çok güzel(dir).
Evimizin kapısı dut ağacındandır.
Kibrit kutusu masanın üstünde(dir). (Bu kullanım -dir ekinin "olasılık" vurgulamak amacıyla kullanımı ile karıştırılmamalıdır.)

Negatif hali değildir koşacı ile oluşturulur:
Okul binamız pek yeni değildir(dir).

Geniş süre kipinin değişik görevlerde kullanımı

"İstek" anlamında

Geniş süre kipi sual cümlelerinde kimi zaman talep ya da rica anlamında kullanılır:
Kapıyı kapatır mısın?
Geçerken şunu eve bırakır mısın?

"Geçmiş süre" görevinde

Geniş süre kipi Türkçede kimi zaman -özellikle biyografilerde ve kurgusal eserlerden bahsederken- geçmiş zamanı vurgulamak için kullanılır:
Romanın kahramanı olan delikanlı, 1920'lerde minik bir köyde doğar.
Üç kardeşin en küçüğü olan sanatçı, mutlu bir çocukluk periyodu geçirir.

"Gelecek süre" görevinde

Geniş süre kipi kimi zaman -özellikle konuşma dilinde- gelecek zamanı vurgulamak için kullanılır. Ama bu kullanım gelecek süre kipi kadar kesinlik arzetmez:
Yarın işten çıkınca size uğrarım. (güçlü olasılık belirtir)
Yarın işten çıkınca size uğrayacağım. (kesinlik arzeder)

"Şžimdiki süre" kipinin geniş süre görevinde kullanımı

Türkçede -yor eki ile oluşturulan şimdiki süre kipi, kimi zaman geniş süre anlamında kullanılır:
Ablam bir süpermarkette çalışır.

Yukarıdaki örnekte konuşmacı öznenin eylemi "şu anda" değildir; belirsiz, geniş bir zamanda yaptığını kastetmektedir. Bu yüzden yukarıda tümce "süre bakımından" alt taraftaki geniş süre kipindeki tümce ile aynıdır:
Ablam bir süpermarkette çalışır.