Türk Edebiyatındaki ilk yazılı örnekler nedir? İslamiyet öncesi Türk edebiyatında ilk yazılı örnekler ve bu örnekler hakkında bilgiler.
Sözlü Türk edebiyatı, tarihten ilkin ve tarihin bilinmeyen dönemlerinde başlamış, tarih süresince sürmüştür.
Türkler içinde yazının başlangıcı çok eski zamanlara gitmesine karşın yazılı edebiyat verimleri, şimdiki bilgilerimize nazaran MS VIII. yüzyıla aittir. Bu metinlerde kullanılan Göktürk yazısının Sakalar Dönemine kadar gittiği hakkında bazı görüşler var ise da o döneme ait elimizde yazılı metinler bulunmadığı için bu mevzuda fazla bir şey söyleyemiyoruz.
Bundan başka Hun Hükümdarı Mete’nin MÖ II. yüzyılda Çin hakanlarına güzel üsluplu mektuplar gönderilmiş olduğu tarihî kaynaklarda kayıtlıdır. Çin kaynaklarında anılan bu mektupların hangi yazıyla yazıldığına dair bilgi bulunmadığı için Göktürkler Döneminde işlenmiş bir üslupla ortaya konulmuş olan yazıtlardan başka kaynağa haiz değiliz.
Yazılı Türk edebiyatının bugün için elimize geçen ilk örnekleri şunlardır:
Yenisey Taşları
MS IV – V. yüzyıllarda Yenisey civarında yaşayan Türklerden kalma, yüz altmıştan fazla taş üstüne yazılmış bir ya da bir çok cümlelik metinlerdir.
Bir olasılığa nazaran Kırgız Türklerinden kalan bu taşlardaki harf ve tümce yapısı, Göktürk yazısının hemen hemen gelişmemiş ilk şekillerini andırmaktadır. Bu yönüyle Göktürk Yazıtlarından minimum iki üç yüzyıl ilkin yazıldıkları sanılmaktadır.
Bu taşlarda eski Türk geleneklerinden değişik çizgiler görülür.
Göktürk (Orhun) Yazıtları
Türk dili ve edebiyatının ilk ve güzel verimleri Göktürkler Döneminde yazılan ve dikilen bengü taşlardır.
Göktürk Yazıtları, Göktürk abecesiyle yazılmıştır. Bu abecenin 38 harfi mevcuttur. Moğolistan’da Koşu Çaydam Gölü civarında Orhun (Orkun) ırmağının eski yatağının yakınlarına dikildiği için Orhun Yazıtları diye de anılan bu taşlar, dört büyük yazıttan ibarettir. Bunlardan biride ikisi Vezir Tonyukuk (720), birisi Kültigin (732), öbürü de Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir.
Vezir Tonyukuk adına dikilen taşlarda, devrin zamanı, Tonyukuk’un anıları düzgün bir üslupla anlatılır. Bu tür durumlar birer siyasal hatıra özelliği taşır.
Başka iki yazıt, birinciye nazaran daha güzel bir üslupla Yolluğ Tigin tarafınca yazılmıştır. Bu taşlarda Çinlilere karşı verilen kurtuluş mücadelesi, Kutluğ Kağan’ın Göktürk Devleti’ni tekrardan kuruşu anlatılmaktadır. Bundan başka halka mutluluk ve rahatlık İçinde yaşamaları ve devletin yine yıkılmaması için birlik ve beraberlik hâlinde bulunmaları önerilmektedir.
Yazıtlardaki dil, ulusal bir destan dilidir. Öyleki ki Türk destanlarındaki anlatımlarla taşlardaki dil büyük bir benzerlik gösterir. Destanlarda işlenen alplık, erlik, bilgelik ve doğruluk benzer biçimde bazı erdemler yazıtların da ana konusunu oluşturur.