Ek Fiil (Özet) : Ek-fiil ya da ek-eylem, Türkçede adların ve isim asil kelimelerin sonuna gelmiş olarak yüklem olarak kullanılmalarını elde...
Ek Fiil (Özet) : Ek-fiil ya da ek-eylem, Türkçede adların ve isim asil kelimelerin sonuna gelmiş olarak yüklem olarak kullanılmalarını elde eden, bununla birlikte kolay fiillerden birleşik zamanlı eylem meydana getiren çekim ekleri. Ek-fiiler "-idi", "-imiş-, "-ise" ve "-dir"dir fakat sözcüklere bitişik olarak yazıldıklarında ses uyumlarına uyarak farklılık gösterebilirler.
Ek fiiller Türkçede iki görevde kullanılırlar:
1. İsimleri ve isim asil sözcükleri yüklem yapmak,
2. Kolay çekimli fiillere ilave edilerek birleşik zamanlı eylem yapmak (-dir hariç).Ek Fiil Nedir
Yapmış olduğu iki ayrı görevi bakılırsa tanımı yapılabilir.
1. Isim asil sözcüklere ilave edilerek onların yüklem görevi üstlenmelerini elde eden ek şeklinde fiildir (i-mek eylemidir). Belli başlı geçmiş, belirsiz geçmiş ve geniş zaÂman ile "şart" çekimleri vardır: idi, imiş, ise, dir. Tekil ve çoğul şahıs eklerini tıpkı fiillerdeki benzer biçimde alır. Çatı özelliği taşımaz. Kısaca geçişlilik, etkenlik, ettirgenlik benzer biçimde özellikler ekeylem için söz mevzusu değildir
* Meğer beni korkutan, sempatik bir kedi yavrusuymuş.
* Annem o süre bu kasabada öğretmendi.
* O sözleri söyleyen ben değilim.
* Sen bugün nöbetçi değilmişsin.
2. Kolay kipli eylemleri birleşik zamanlı meydana getiren ek biçimindeki fiildir. Dört çekimi vardır: geliyordu - geliyor idi, geliyormuş, geliyor imiş, geliyorsa, geliyor ise, geliyordur. (Bu birleşik çekimler daha sonraki sayfalarda detaylı anlatılacaktır.)
Not: Ek eylemlerin değişik görevde kullanılması sorulduğunda şu durumlara bakılır:
1. Isim asil sözcükleri yüklem yapması
* Bu şiirdi beni hülyalara daldıran. (isme geldi onu yüklem yapmış oldu)
2. Eylemleri birleşik zamanlı hale getirmesi:
* Yürüyordum, ağlıyordu ırmaklar. (Fiillere gelmiş olarak onları bileşik zamanlı yapmış oldu)
Not: -dır ek eylemi, eklendiği yüklemlere "kesinlik" ya da olasılık" anlamı katar:
* Bana ait gerçek dostum kitaptır. (isme geldi ve kesinlik anlamı kattı)
* Bu saatte köye varmıştır. (İsme geldi ve olasılık anlamı kattı)
Not: "değildir" sözcüğü olumsuzluk edatı olarak kabul edilir. Kendinden önceki sözcükle öbekleşmeden tümcede vazife yapması imkansız. Bundan ötürü, tümcede tek başına yüklem olması mümkün değildir. Fakat konuşma içindeki yanıtlarda tek başına vazife yapabilir.
-Bu kitap sizce emsalsiz mü?
-Değildir.
Ek fiilin di'li Geçmiş Zamanı: "idi" (-di, -di, -dü, -du, -ti, -ti, -tü, tu) şeklinde kullaÂnılır.
* Kapını çalan ben-di-m. (ben idi-m)
* Saksıdaki bir tür kabak-tı.(... kabak idi)
* Talebe-(y)di-m, öğrenci-(y)di-n, öğrenci-(y)di,
* Talebe-(y)di-k, öğrenci-(y)di-niz, öğrenci-(y)diler
* Talebe değildim. Talebe miydim? Talebe değildir miydim? (Negatif, pozitif yönde ve negatif sual)
* Gelmiştim (gelmiş idi-m), gelmiştin (gelmiş idi-n) ...
Ek fiilin miş'li Geçmiş Zamanı: "-miş" (imiş) şeklinde kullanılır.
* İyi bir çocukmuş, (imiş) (Tamamı yüklem)
* Yandaki fabrikanın bekçileri(y)miş. (Tamamı yüklem)
* Kapımı çalan oymuş (o imiş)
* Meğer ben ne odun-muş-um.
* Kibar-mış-sın, iyi-(y)miş ölü-(y)müş-üz, diri-(y)miş-siniz, iyi-(y)miş-ler, (iyiler-miş)
* İyi bir çocuk değilmiş. İyi bir çocuk muymuş?
* İyi bir çocuk değildir miymiş?
* Çalışıyormuşum (çalışır imiş-im), çalışıyormuşsun (çalışır imiş-sin)... (Negatif, pozitif yönde ve negatif sual)
Şart (Şžart) Kullanımı: -se (-sa, ise) şeklinde kullanılır. Tam bir yargı bildiremez. Arkadan tamamlayıcı aslolan yargı gelir:
* Hava orada da iyiyse, güzel eğleniriz.
* Söylendiği kadar akıllıysa işimize yarar.
* Akıllı-(y)sa-m, akıllı-(y)sa-n, akıllı-(y)sa
* Akıllı-(y)sa-k, akıllı-(y)sa-nız, akıLlı(y)sa-lar, (akıllılarsa)
* Akıllı değilse... Akıllıysa mı dediniz? Akıllı değilse mi? (negatif, pozitif yönde, sual ve negatif sual)
* Anlıyorsam (anlıyor ise-m), anlıyorsan (anlıyor ise -n) ...
Ekfiilin Geniş Zamanı: "-im, -sin, -dir; -iz, -siniz, -dirler" şeklinde kullanılır.
* Ben bir şairim.
* Sen onurlusun.
* Ahmet Dayı köylüdür.
* Bizler şairiz.
* Sizler onurlusunuz.
* Onlar köylüdürler.
Not: -im, -sin, -iz, -siniz eklerini başka çekim ekleriyle karıştırmamalıyız:
* Defter-im kayboldu. (iyelik eki)
* Çalışır-um. (şahıs eki)
* Ben çalışkan-ım(ek fiil)
Not: Ekeylemin geniş süre 3. tekil şekli (-dir) pek çok kez kullanımdan düşer:
* Bu çocuk çok efendi. (efendidir)
* Burası bana ait memleketini. (... memleketimdir.)
Anlama kesinlik katmak gerektiğinde "-dir" eki bilhassa kullanılır, düşürülmez.
* Bu çocuk çok efendidir.
* O benimdir: o. bana ait milletimindir fakat.
Aynı ek kolay çekimli fiillere kesinlik ya da olasılık anlamı katar:
* Toplantımız bitmiştir, gidebilirsiniz. (kesinlik)
* Şžu sıralarda Bodrum civarına gelmişlerdir. (tahmin)
"-mek" mastar ekinin peşinden "ile" vaziyet ekiyle birlikle "-dir" eki kullanıldığınÂda, fiilimsi şimdiki süre anlamı kazanır:
* Anası bu duruma için için sevinmektedir. (...seviniyor)
* Düğün alayı köye yaklaşmaktadır. (...yaklaşıyor.)
ÖRNEK SORU:
Isim cümlelerinde kimi süre ekeylemin 3. tekil şahıs ekinin kullanılmadığı da olur.
Aşağıdakilerin hangisinde bu açıklamaya uygun bir tümce vardır?
A) En sevdiğim aydır ağustos.
B) Sonbahar mevsimi, hasat anlamına gelir Anadolu insanı için.
C) Şžu kara üzümler daha tatlıdır ötekilere bakılırsa.
D) Yükünden dalları eğilmiş elma ağaçları bir başka güzelliği bu bahçelerin.
E) Kavunun, karpuzun en bolca olduğu zamandır şimdi.
ÖYS - 1997
Yanıt: D
ÖRNEK SORU:
Mustafa kemal atatürk'ün bir sözü vardı.
Yediveren gül benzer biçimde açardı.
Mustafa kemal atatürk'ün bir atı vardı.
Etiler'den bu zamana kadar yaşardı.
Mustafa kemal atatürk'ün bir resmi vardır.
Buğday tarlası benzer biçimde ağardı.
Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisi yoktur?
A) Birleşik sözcük B) Çekimli eylem
C) Isim tamlaması D) Bağlaç
E) Ekeylemli yüklem
ÖYS - 2003
Yanıt: D
UYGULAMA:
Hemen aşağıdaki tümcelerde ekeylem almış sözcükleri, bunların cümledeki görevini ve ekeylemin zamanını yazınız.
"Yollar otomobil doluydu."
Ekeylem almış sözcük:
Cümledeki görevi:
Ekeylemin zamanı:
"Bizim oralarda yüksek, yalçın dağlar vardır."
Ekeylem almış sözcük:
Cümledeki görevi:
Ekeylemin zamanı:Değişik Kaynaktan Ek Fiil
Isim asil sözcüklere ilave edilerek onları yüklem görevine sokan, kolay zamanlı eylemlere ulanarak onları bileşik zamanlı fiil durumuna getiren eklere EK-EYLEM denir.
‘’idi, imiş, ise’’ sözcükleri,
‘’-im, -sin, -dir’’; -iz, -siniz, -dirler’’ ekleriEk Eylemlerde Zamanlar
1.Geniş Süre
Ben yeni öğretmen-im.
Sen yeni öğretmen-sin.
O yeni öğretmen-dir.
Bizler yeni öğretmen-iz.
Siz yeni öğretmen-siniz.
Onlar yeni öğretmen-dirler.
Anlamı;
a) Isim asil sözcükleri geniş süre anlamıyla yüklem yapar.
b) Cümleye kesinlik ve gereklilik anlamı katar.
Imtihan süresi bitmiştir.
Her diri ölümü yaşayacaktır.
Kazanmak için çalışılmalıdır.
c) Cümleye olasılık anlamı katar.
O, şimdi beni düşünüyordur.2. Ek-Eylemin Hikayesi
Okuldaki en yakın arkadaşımdı.
Çocukken daha mutluyduk.3. Ek-Eylemin Rivayeti
Onların evleri Adana’daymış.
Mevsimlerin en güzeli sonbaharmış.4. Ek-Eylemin Koşulu
O, ONURLU BİR İNSANSA SUSSUN.
Hastaysa derhal doktara gitsin.
(Ek eylemlere olumsuzluk anlamını ‘’değildir’’ sözcüğü katar.)
Çocuk çok güzeldi. (Pozitif yönde)
Çocuk çok güzel değildi. (Negatif)
YORUMLAR