parti (I.) isim Fransızca parti 1 . Ortak fikir ve görüşteki kişilerin oluşturdukları siyasal topluluk, fırka: "Seçmenler ...
parti (I.)
isim Fransızca parti
"Seçmenler yeni güç santrallerinin doğayı bozacağını düşündükleri için karşı partiyi tutmuşlar."- H. Taner.
2 .İnsan topluluğu.
Birleşik Sözler
- parti ocağı
- kardeş parti
- merkez parti
- siyasal parti
- siyasal parti
- karşıcılık partisi
parti (,II)
isim Fransızca partie
1 .Bir bütünün parçası, kısım:
"Yedi sekiz balyalık bir partiden bir buçuk, iki kilo tütün yürütüyordu."- N. Cumalı.
2 .Bazı oyunlarda bir kez:
"Öğle sonları birkaç parti tavla oynamaktan asla vazgeçmiyorduk."- Y. K. Karaosmanoğlu.
3 .Bir şahıs, bir kurum ya da bir topluluğun, bir çok belli bir şeyi kutlamak amacıyla düzenledikleri eğlence:
"Gülümhan'ın partisinde tanışır benzer biçimde olmuştuk."- A. İlhan.
4 .iktisat Tutam (,II).
5 .mecaz Çok ucuza elde edilmiş şey, kelepir.
6 .mecaz Vurgun, kazanç:
"Kazanmakta olduğu partinin güme gitmesinden korkan terlikçi İhsan..."- H. Taner.
7 .müzik Armoniyi oluşturan ezgilerden her biri.
Atasözü, deyim ve birleşik fiiller
- parti çevirmek
- parti vermek
- partiyi kaybetmek
- partiyi vurmak
- gardenparti
Siyasal Parti Tipleri
Siyasal Parti Özgürlüğü
Tek Parti Rejimi
Parti
MORPA Genel Kültür Ansiklopedisi
Ortak bir görüş ve çıkar çevresinde birleşmiş kişilerden oluşan, belli bir politik programa haiz ve bu programı uygulamak amacıyla iktidara gelmiş olarak ülkeyi yönetmek için çalışan siyasî topluluk. Her partinin bir ana tüzüğü ve bu tüzüğün belirlediği yönetim organları, ek olarak merkez, taşra ve yan kuruluşları vardır. Parlamenter demokrasilerde partiler daha çok belli bir sınıfa dayanan örgütlerdir. Sadece bunlardan bazıları her sınıftan insanı kapsayabilir. Klasik demokrasiler başlangıçta siyasî partilerin varlığını tanımak istemediler. Sadece hemen sonra ulusal egemenlikle siyasî iktidarın aynı şeyler olmadığının, kamuoyu oluşturmada partilerin öneminin vb. anlaşılması üstüne partiler resmen tanındı ve hukukî bir düzenlemeye bağlandı.
MORPA Genel Kültür Ansiklopedisi
Ortak bir görüş ve çıkar çevresinde birleşmiş kişilerden oluşan, belli bir politik programa haiz ve bu programı uygulamak amacıyla iktidara gelmiş olarak ülkeyi yönetmek için çalışan siyasî topluluk. Her partinin bir ana tüzüğü ve bu tüzüğün belirlediği yönetim organları, ek olarak merkez, taşra ve yan kuruluşları vardır. Parlamenter demokrasilerde partiler daha çok belli bir sınıfa dayanan örgütlerdir. Sadece bunlardan bazıları her sınıftan insanı kapsayabilir. Klasik demokrasiler başlangıçta siyasî partilerin varlığını tanımak istemediler. Sadece hemen sonra ulusal egemenlikle siyasî iktidarın aynı şeyler olmadığının, kamuoyu oluşturmada partilerin öneminin vb. anlaşılması üstüne partiler resmen tanındı ve hukukî bir düzenlemeye bağlandı.
PARTİ a. (fr. partie).
1. Bir bütünün parçası; kısım: Gönderdiğiniz malın ilk partisi geldi. Kitapları iki partiye ayırdık.
2. Oyunculardan ya da ekiplerden birinin kazanması ya da kaybetmesi için oynanması ihtiyaç duyulan vuruşların ya da yapması ihtiyaç duyulan sayıların tümü: Bir satranç partisi yapmak.
3. Kimi oyunlarda el, bir kez, bir kere: ilk partiyi o aldı, İkinciyi ben.
4. Dans edilen, içki içilen, yiyecek yenilen toplantı; ufak danslı toplantı: Arkadaşlarının evine partiye gitmek.
5. Çok ucuza elde edilmiş şey; kelepir, vurgun: İyi bir parti yakalamak.
6. Parti çevirmek. tavla, kâğıt oyunları vb. sözkonusuysa, bir kez oynamak. || Parti malı, ucuz, kelepir mal. || Parti vermek, eğlenme ya da bir şeyi kutlama amacıyla dostlarını bir araya toplamak. || Partiyi kaybetmek, elde etmeye çalmış olduğu bir kazancı ya da olanağı başkasına kaptırmak; başkasıyla yarışıp çekiştiği bir mevzuda yenilgiye uğramak. || Partiyi vurmak, bir iş ya da girişimden büyük kazanç sağlamak: Onlar aslolan tütün işinde partiyi vurdular.
*İşi. ikt. Parti halinde üretim, parça halinde üretimle seri halinde devamlı üretim içinde yer edinen üretim biçimi.
*Müz. Bir ses ya da çalgı topluluğu için yazılmış bir yapıtta, bir müzisyen ya da müzisyen grubu, bir çalgı ya da çalgı grubu tarafınca seslendirilen kbnsertan unsur (örn. tenor partisi, ikinci keman partisi). [Partilerin tümü partisyonu oluşturur.] (PARTİSYON.)
*Orm. san. Yüzdürülerek nakledilen tomruklardan bir arada bağlı olan küme.
*Oy. Bazı oyunların bir defalığı, oyunun tüm gereklerini içeren bir oyun: Bir parti iskambil oynamak. || Partiyi almak, oyunun o defalığını kazanmak. || Partiyi vermek ya da kaybetmek, oyunun o defalığını kazanamamak, kaybetmek.
*Tic. Parti halinde satış, bazı mal çeşitlerini alıcılara toplu bir halde sunarak bunların sürümlerini hızlandırmayı amaçlayan tecim tekniği.
PARTİ a. (fr parti) Belirli bir siyasal programı uygulamak amacıyla bir araya gelen kişilerin kurduğu teşkilat, kurum: Muhafazakâr parti, toplumcu parti. İktidar partisi, karşıcılık.partileri. (Bk. ansikl. böl.)
*Siyas. bil. Egemen parti, çok partili sistemde oyların mutlak çoğunluğuna haiz olmasa bile, elde etmiş olduğu oy oranlarıyla uzun süre diğeri partileri çok geride bırakarak iktidarı elinde tutan siyasal parti (mesela, Hindistan'da Kurultay partisi). j| Tek parti, bir ülkedeki siyasal faaliyetleri ve iktidarı yasa diretmesiyle ya da fiilen kendi tekelinde bulunduran parti. (Tek parti, içinde yer almış olduğu sisteme bağlı olarak, kendi meşruluğunu değişik biçimlerde savunur: bir halk demokrasisinde proletarya diktatörlüğünün aracı ya da sınıfların ortadan kalkmış oluşunun göstergesi, faşist bir rejimde devletin sınırsız gücü ve kişisel iktidarın kaldıracı, üçüncü dünya devletlerinde de ulusal birliğin ve ekonomik kalkınmanın aracı olabilir.)
*ANSİKL. Siyas. bil. Maurice Duverger, kitle partileri ve kadro partileri karşılaştırmasına dayanan bir tipleme önerir. Ek olarak partiler, katı (adamakıllı hiyerarşik ve disiplinli, bilhassa seçilenlerin oy disiplinine bağlı oldukları partiler) ve esnek ya da gevşek (zayıf yapılı ve seçilenlerin oy tercihlerinde özgür bırakıldığı partiler) olmak suretiyle de ayrılır. Partilerin sayısı ülkeden ülkeye değişebileceği benzer biçimde (tek partililik, iki, üç ya da çok partililik), konumları da farklılık izah edebilir: tek parti, egemen parti, çoğunluk partisi vb.
* Siyasal partilerin mali ları. Bu sa run siyasal yaşamda terbiye ilkelerinin ve fırsat eşitliğinin sağlanması açısından gündeme girmiştir Seçim harcamalarının artan maliyeti, öz ların zayıflığı ve gizli saklı mali yardımların tehlikesi göz önünde bulundurularak çeşitli yöntemler denenmiştir: bütçelerin açıklanması ve yayımlanması (Japonya, Almanya, ABD, Büyük Britanya), harcama tavanı konması (Büyük Britanya'da 1978 tarihindeki Representation of the People Act [Halkın temsili yasası]), bağışların sınırlanması (ABD'de 1971 tarihindeki Election Campaign Act [Seçim kampanyaları yasası]), seçmen başına götürü oranda para yardımı (Almanya, 22 temmuz 1969 tarihindeki yasa), direkt (İtalya, Finlandiya) ya da dolaylı ödenek ya kesinti sistemi (mesela, İsveç'te basın vesilesiyle).
*Türkiye'de siyasal partiler. Siyasal partilere ilişkin başlıca kurallar Anayasada ve Siyasal partiler kanunu'nda yer alır Anayasa'ya nazaran siyasal partiler, demokratik siyasal yaşamın olmazsa olmaz unsurlarıdır. Siyasal partiler evvelde izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içinde çalışmalarını sürdürürler. Siyasal partilerin tüzük ve programları, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne insan haklarına, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olması imkansız. Derslik ve zümre egemenliğini ya da herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayan siyasal partiler kurulamaz (md. 68). Siyasal partilerin parti içi emekleri ve kararları demokrasi kurallarına aykırı olması imkansız. Cumhuriyet başsavcılığı, kurulan partilerin tüzük ve programlarının ve kurucularının hukuki durumlarının Anayasa ve yasa hükümlerine uygunluğunu, kuruluşlarından sonrasında izler ve ilk olarak denetler. Siyasal partilerin kapatılması, Cumhuriyet, başsavcılığı'nın açacağı dava üstüne, Anayasa mahkemesi'nce karara bağlanır (md. 69).
Siyasal partilere ilişkin daha detaylı düzenlemeler, 22 nisan 1983 tarih ve 2820 sayılı Siyasal partiler kanunu'nda yer alır. Bu yasaya nazaran siyasal partiler, milletvekili seçilme yeterliğine haiz minimum otuz türk yurttaşı tarafınca kurulur (md. 8). Yasada belirtilen belgelerin içişleri bakanlığına verilmesiyle tüzel kişilik kazanır. Siyasal partiler, Anayasa ve yasalar çerçevesinde evvelde izin almaksızın serbestçe kurulur (md. 5). Kaide olarak yirmi bir yaşını dolduran, uygar ve siyasal haklan kullanma ehliyetine haiz olan her türk yurttaşı siyasal parti üyesi olabilir. (Parti üyesi olamayacak kişiler yasada gösterilmiştir.) Siyasal partilerin genel merkez örgütü büyük kurultay, genel başkan, merkez karar, yönetim ve icra organıyla disiplin kurulundan oluşur. Parti genel başkanı büyük kongrede gizli saklı oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçilir. Partiyi temsil yetkisi genel başkana aittir (md. 15).
Partilerin il ve ilçelerde de örgütleri vardır. Siyasal partilerin il örgütü il kongresi, il başkanı, il yönetim kurulu ve disiplin kurulundan oluşur. İlçe örgütü ise ilçe kongresi, ilçe başkanı, ilçe yönetim kurulu ve belde örgütlerinden meydana gelir. Bir ilçede örgütlenme, ilçedeki beldelerin minimum yarısında teşkilat oluşturmayı gerektirir. Belde sayısı 3'ten azsa, yalnız birinde teşkilat oluşturmak yeterlidir (md. 20)
Siyasal partilerin seçimlere katılabilmesi için illerin minimum yarısında teşkilat kurmuş olması ve büyük kongresini yapmış olması ya da TBMM'de grubu bulunması şarttır. Bir ilde örgütlenme merkez ilçe dahil o ilin ilçelerinin minimum üçte birinde teşkilat oluşturmayı gerektirir (md. 36). Minimum yirmi milletvekili olan siyasal partiler TBMM'de grup kurabilirler (md. 22).
Siyasal partiler milletvekilliği genel ve ara seçimlerinde, adaylık için başvuran ve adaylığı uygun bulunanlar arasından, adayların saptanmasını özgür, eşit, gizli saklı oy açık tasnif kuralları içinde, tüzüklerinde belirleyecekleri usul ve esaslardan herhangi biri ya da birkaçı ile yapabilirler (mad. 37).
Siyasal partilerin disiplin kurulları tarafınca verilebilecek cezalar uyarma, kınama, partiden ya da gruptan geçici ya da kati olarak çıkarma cezalarıdır.
Siyasal partilerin başlıca gelir ları şunlardır:
1. parti üyelerinden alınacak giriş aidatı ile üyelik aidatı;
2. partili milletvekillerinden alınacak milletvekilliği aidatı;
3. milletvekili, belediye başkanlığı, belediye meclis üyeliği ve il genel meclis üyeliği aday adaylarından alınacak hususi kesinti;
4. devletçe meydana getirilen yardımlar;
5. bağışlar vb. (md. 61).
1. Bir bütünün parçası; kısım: Gönderdiğiniz malın ilk partisi geldi. Kitapları iki partiye ayırdık.
2. Oyunculardan ya da ekiplerden birinin kazanması ya da kaybetmesi için oynanması ihtiyaç duyulan vuruşların ya da yapması ihtiyaç duyulan sayıların tümü: Bir satranç partisi yapmak.
3. Kimi oyunlarda el, bir kez, bir kere: ilk partiyi o aldı, İkinciyi ben.
4. Dans edilen, içki içilen, yiyecek yenilen toplantı; ufak danslı toplantı: Arkadaşlarının evine partiye gitmek.
5. Çok ucuza elde edilmiş şey; kelepir, vurgun: İyi bir parti yakalamak.
6. Parti çevirmek. tavla, kâğıt oyunları vb. sözkonusuysa, bir kez oynamak. || Parti malı, ucuz, kelepir mal. || Parti vermek, eğlenme ya da bir şeyi kutlama amacıyla dostlarını bir araya toplamak. || Partiyi kaybetmek, elde etmeye çalmış olduğu bir kazancı ya da olanağı başkasına kaptırmak; başkasıyla yarışıp çekiştiği bir mevzuda yenilgiye uğramak. || Partiyi vurmak, bir iş ya da girişimden büyük kazanç sağlamak: Onlar aslolan tütün işinde partiyi vurdular.
*İşi. ikt. Parti halinde üretim, parça halinde üretimle seri halinde devamlı üretim içinde yer edinen üretim biçimi.
*Müz. Bir ses ya da çalgı topluluğu için yazılmış bir yapıtta, bir müzisyen ya da müzisyen grubu, bir çalgı ya da çalgı grubu tarafınca seslendirilen kbnsertan unsur (örn. tenor partisi, ikinci keman partisi). [Partilerin tümü partisyonu oluşturur.] (PARTİSYON.)
*Orm. san. Yüzdürülerek nakledilen tomruklardan bir arada bağlı olan küme.
*Oy. Bazı oyunların bir defalığı, oyunun tüm gereklerini içeren bir oyun: Bir parti iskambil oynamak. || Partiyi almak, oyunun o defalığını kazanmak. || Partiyi vermek ya da kaybetmek, oyunun o defalığını kazanamamak, kaybetmek.
*Tic. Parti halinde satış, bazı mal çeşitlerini alıcılara toplu bir halde sunarak bunların sürümlerini hızlandırmayı amaçlayan tecim tekniği.
PARTİ a. (fr parti) Belirli bir siyasal programı uygulamak amacıyla bir araya gelen kişilerin kurduğu teşkilat, kurum: Muhafazakâr parti, toplumcu parti. İktidar partisi, karşıcılık.partileri. (Bk. ansikl. böl.)
*Siyas. bil. Egemen parti, çok partili sistemde oyların mutlak çoğunluğuna haiz olmasa bile, elde etmiş olduğu oy oranlarıyla uzun süre diğeri partileri çok geride bırakarak iktidarı elinde tutan siyasal parti (mesela, Hindistan'da Kurultay partisi). j| Tek parti, bir ülkedeki siyasal faaliyetleri ve iktidarı yasa diretmesiyle ya da fiilen kendi tekelinde bulunduran parti. (Tek parti, içinde yer almış olduğu sisteme bağlı olarak, kendi meşruluğunu değişik biçimlerde savunur: bir halk demokrasisinde proletarya diktatörlüğünün aracı ya da sınıfların ortadan kalkmış oluşunun göstergesi, faşist bir rejimde devletin sınırsız gücü ve kişisel iktidarın kaldıracı, üçüncü dünya devletlerinde de ulusal birliğin ve ekonomik kalkınmanın aracı olabilir.)
*ANSİKL. Siyas. bil. Maurice Duverger, kitle partileri ve kadro partileri karşılaştırmasına dayanan bir tipleme önerir. Ek olarak partiler, katı (adamakıllı hiyerarşik ve disiplinli, bilhassa seçilenlerin oy disiplinine bağlı oldukları partiler) ve esnek ya da gevşek (zayıf yapılı ve seçilenlerin oy tercihlerinde özgür bırakıldığı partiler) olmak suretiyle de ayrılır. Partilerin sayısı ülkeden ülkeye değişebileceği benzer biçimde (tek partililik, iki, üç ya da çok partililik), konumları da farklılık izah edebilir: tek parti, egemen parti, çoğunluk partisi vb.
* Siyasal partilerin mali ları. Bu sa run siyasal yaşamda terbiye ilkelerinin ve fırsat eşitliğinin sağlanması açısından gündeme girmiştir Seçim harcamalarının artan maliyeti, öz ların zayıflığı ve gizli saklı mali yardımların tehlikesi göz önünde bulundurularak çeşitli yöntemler denenmiştir: bütçelerin açıklanması ve yayımlanması (Japonya, Almanya, ABD, Büyük Britanya), harcama tavanı konması (Büyük Britanya'da 1978 tarihindeki Representation of the People Act [Halkın temsili yasası]), bağışların sınırlanması (ABD'de 1971 tarihindeki Election Campaign Act [Seçim kampanyaları yasası]), seçmen başına götürü oranda para yardımı (Almanya, 22 temmuz 1969 tarihindeki yasa), direkt (İtalya, Finlandiya) ya da dolaylı ödenek ya kesinti sistemi (mesela, İsveç'te basın vesilesiyle).
*Türkiye'de siyasal partiler. Siyasal partilere ilişkin başlıca kurallar Anayasada ve Siyasal partiler kanunu'nda yer alır Anayasa'ya nazaran siyasal partiler, demokratik siyasal yaşamın olmazsa olmaz unsurlarıdır. Siyasal partiler evvelde izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içinde çalışmalarını sürdürürler. Siyasal partilerin tüzük ve programları, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne insan haklarına, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olması imkansız. Derslik ve zümre egemenliğini ya da herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayan siyasal partiler kurulamaz (md. 68). Siyasal partilerin parti içi emekleri ve kararları demokrasi kurallarına aykırı olması imkansız. Cumhuriyet başsavcılığı, kurulan partilerin tüzük ve programlarının ve kurucularının hukuki durumlarının Anayasa ve yasa hükümlerine uygunluğunu, kuruluşlarından sonrasında izler ve ilk olarak denetler. Siyasal partilerin kapatılması, Cumhuriyet, başsavcılığı'nın açacağı dava üstüne, Anayasa mahkemesi'nce karara bağlanır (md. 69).
Siyasal partilere ilişkin daha detaylı düzenlemeler, 22 nisan 1983 tarih ve 2820 sayılı Siyasal partiler kanunu'nda yer alır. Bu yasaya nazaran siyasal partiler, milletvekili seçilme yeterliğine haiz minimum otuz türk yurttaşı tarafınca kurulur (md. 8). Yasada belirtilen belgelerin içişleri bakanlığına verilmesiyle tüzel kişilik kazanır. Siyasal partiler, Anayasa ve yasalar çerçevesinde evvelde izin almaksızın serbestçe kurulur (md. 5). Kaide olarak yirmi bir yaşını dolduran, uygar ve siyasal haklan kullanma ehliyetine haiz olan her türk yurttaşı siyasal parti üyesi olabilir. (Parti üyesi olamayacak kişiler yasada gösterilmiştir.) Siyasal partilerin genel merkez örgütü büyük kurultay, genel başkan, merkez karar, yönetim ve icra organıyla disiplin kurulundan oluşur. Parti genel başkanı büyük kongrede gizli saklı oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğuyla seçilir. Partiyi temsil yetkisi genel başkana aittir (md. 15).
Partilerin il ve ilçelerde de örgütleri vardır. Siyasal partilerin il örgütü il kongresi, il başkanı, il yönetim kurulu ve disiplin kurulundan oluşur. İlçe örgütü ise ilçe kongresi, ilçe başkanı, ilçe yönetim kurulu ve belde örgütlerinden meydana gelir. Bir ilçede örgütlenme, ilçedeki beldelerin minimum yarısında teşkilat oluşturmayı gerektirir. Belde sayısı 3'ten azsa, yalnız birinde teşkilat oluşturmak yeterlidir (md. 20)
Siyasal partilerin seçimlere katılabilmesi için illerin minimum yarısında teşkilat kurmuş olması ve büyük kongresini yapmış olması ya da TBMM'de grubu bulunması şarttır. Bir ilde örgütlenme merkez ilçe dahil o ilin ilçelerinin minimum üçte birinde teşkilat oluşturmayı gerektirir (md. 36). Minimum yirmi milletvekili olan siyasal partiler TBMM'de grup kurabilirler (md. 22).
Siyasal partiler milletvekilliği genel ve ara seçimlerinde, adaylık için başvuran ve adaylığı uygun bulunanlar arasından, adayların saptanmasını özgür, eşit, gizli saklı oy açık tasnif kuralları içinde, tüzüklerinde belirleyecekleri usul ve esaslardan herhangi biri ya da birkaçı ile yapabilirler (mad. 37).
Siyasal partilerin disiplin kurulları tarafınca verilebilecek cezalar uyarma, kınama, partiden ya da gruptan geçici ya da kati olarak çıkarma cezalarıdır.
Siyasal partilerin başlıca gelir ları şunlardır:
1. parti üyelerinden alınacak giriş aidatı ile üyelik aidatı;
2. partili milletvekillerinden alınacak milletvekilliği aidatı;
3. milletvekili, belediye başkanlığı, belediye meclis üyeliği ve il genel meclis üyeliği aday adaylarından alınacak hususi kesinti;
4. devletçe meydana getirilen yardımlar;
5. bağışlar vb. (md. 61).
Kaynak: Büyük Larousse
Siyasal Parti Tipleri
Siyasal Parti Özgürlüğü
Tek Parti Rejimi
YORUMLAR