Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan'ın 248 sayfalık eseridir. İlk kez 2008'de yayımlanmıştır. Sayfa sayfa işaretlenen bu sözler, okurların favorilerini yansıtıyor.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı'dan En Beğenilen Alıntılar
Bebe içer biberon, baba içer bira. İkisi de Latince bibere yani içmek kökünden.
📖 Sayfa 54 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Kıraathane adı, kıraat Arapça "okuma" anlamından geliyor. Aynı kökten gelen eş anlamlı bir başka masdar da "quran". Türkçe yazımıyla Kur'an. O da "okuma" demek.
📖 Sayfa 182 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Medreseler kapatıldığından bu yana Türkiye'de ilim tahsili veren hiçbir müessese kalmadığını söylersem acaba abartmış olur muyum?
📖 Sayfa 205 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Çeyrek... Rahmetli anneannemin "çaryek" diye söylediği bu kelime Farsça çar ve yak sözcüklerinden oluşuyor. Düpedüz "dört bir" veya dörtte bir demek.
📖 Sayfa 84 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Arapçanın güzelliği de zaten burada: neredeyse matematiksel bir şıklıkla yeni sözcükler üretmeye imkan veren bir dil.
📖 Sayfa 152 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Ahlak, esasen bir kişinin doğuştan sahip olduğu hasletler anlamında yaradılışın Arapçası. Esas anlamı karakter ya da huy.
📖 Sayfa 137 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Aristoteles, Polis’te yaşamayan insanın alelade bir vahşi olduğunu düşünmüş.
📖 Sayfa 176 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Arapça kök SWD : siyah.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Bir kere sevdanın sevmekle, sevgiyle alakası yok. Arapça sawdā ‘Hülya’ kara safranın bir adı. Diğer adı malihülya, Fransızcası melankoli: İbni Sina ekolünden hekimlerin insanı kara kara düşüncelere sevkettiğini söyledikleri bir vücut salgısı.
Kayseri'nin aslı Kaisaria yani Sezar kenti. Erciyas ise Argaíos'dan bozma: Akdağ demek.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Alfabeyi bundan 3000 küsür yıl önce Fenikeliler icat etmiş. Öküz anlamına gelen alep a olmuş, ev anlamına gelen bet b, cirit sopası anlamına gelen gmel g, kapı anlamına gelen dalıt d olmuş.
📖 Sayfa 15 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Tatil, hareketsizleştirme, durdurma demek. Hareketsiz kalma, yani TL kökünden geliyor. Eskiden tatil deyince akla yatıp uyuma gelirmiş. Şimdi millet nereye gideceğini şaşırmış, fellik fellik dolanıyor.
📖 Sayfa 36 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Bahçesinde domata
📖 Sayfa 181 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Al yap oni salata
Vermedi seni boban
Turşi yapsun kerata
Sivri külahlı kahverengi cübbe giyen Fransisken rahiplerine verilen capuccino lakabı İtalyanca capuccio'dan türemiş. Espresso kahvenin üzerine sivri külah şeklinde krema oturtarak yapılan kapuçino sanırım İtalya'da 1945'ten sonra üretilmiş saygısızca bir benzetme.
📖 Sayfa 171 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Phainomenon (fenomen) aslında aydınlanan şey demek. Felsefede özellikle bilincine varılan şey, fiziksel bilimlerde bilimsel inceleme konusu olan nesne anlamlarına geliyor.
📖 Sayfa 125 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Latince monere fiilinden monitor uyarıcı, yol gösterici, akıl veren demek.
📖 Sayfa 218 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
İnsan öğrendikçe öğreniyor. Öğrenince de eski yazdıklarını eksik, zayıf, yanlış görmeye başlıyor.
📖 Sayfa 9 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Latince *amator* Fransızca *amateur* şeklinden Türkçeye amatör olup gelmiş. Bu arada, “bir işi para için değil sevdiği için yapan kimse” anlamını kazanmış.
📖 Sayfa 17 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Penisin Latince asıl anlamı "kuyruk". Ama eski çağlardan beri başkaca sarkan organlar için de bu sözcük kullanılmış. Penicillum, resim fırçası anlamına geliyor. İngilizce "pencil" yazı kalemi sözcüğü de oradan.
📖 Sayfa 241 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Arapça, olağanüstü denecek ölçüde güzel bir dil. İnsan aklının başyapıtlarından biri sayılması gereken, adeta matematiksel bir yapısı ve muazzam bir şiirselliği var.
📖 Sayfa 307 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Zamanını özgürce kullanma ayrıcalığı eski toplumlarda üst sınıfa mensup olmanın en önemli göstergelerinden biri sayılmış. Köleler çalışmış, seçkinler ise sohbete, işrete ve kültüre vakit ayırabildikleri ölçüde seçkin olmuşlar.
📖 Sayfa 105 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Arapçanın Türkçe üzerindeki etkisinden şikayet edenleri ben pek fazla ciddiye alamıyorum. Ya Arapça bilmiyorlar ya da milliyetçilik afyonunu biraz fazlaca yutmuşlar.
📖 Sayfa 308 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Bizim mimar diye bildiğimiz arkitekton esasen ustabaşı demek. Tekton usta, sanatkar.
📖 Sayfa 27 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Batı dillerinde server, to serve gibi "hizmet etmek" anlamına gelen ikincil biçimler türemiş. Conserver'den konserve, preserver'den prezervatif, reserver'den rezervasyon birinci sahanın örnekleri.
📖 Sayfa 248 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Chauffeur ya da "ısıtıcı" eskiden buharlı trenlerde ocağa kömür atan ateşçinin adı iken, benzin motorlu otomobilin icadından sonra bu cehennem aletini kullanan kişilerin lakabı olmuş. Türkçesi şöfer değil şoför.
📖 Sayfa 160 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Kelimeler zamanla bambaşka anlamlara bürünebiliyorlar. Fenikelilerin öküzünün, 3000 yıl sonra, Türkiye’de son zamanlarda doğan her on kızdan birine verilen güzel bir ada dönüşmesini başka nasıl açıklayabiliriz?
📖 Sayfa 16 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Eski Yunancada kadın anlamına gelen sözcük gyne veya gynaike. Örneğin "kadın hastalıkları uzmanlığı" anlamına gelen gynecologie sözcüğünün Fransızca telaffuzu jinekoloji.
📖 Sayfa 153 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Haşema, Arapça "utanmak" anlamına gelen "h-ş-m" fiiline benzetilerek Türkiye'de uydurulmuş bir marka imiş. Hakiki şeriat mayosu ifadesinden kısaltma olduğu iddiası şaka mıdır ciddi midir bilemedim.
📖 Sayfa 179 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Cüz Arapça birim ya da ünite demek. Eskiden mektep ve medreselerde okutulan ders kitaplarına da cüz adı verilirmiş. Bu kitapları taşımaya mahsus olan deri çantanın adı Farsça +dan ekiyle "cüzdan".
📖 Sayfa 79 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Yunanca polis esasen şehir demek iken devlet anlamını kazanmış; devlet yönetme sanatı olan politika oradan geliyor.
📖 Sayfa 94 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Diş-temizler anlamında cure-dent (kürdan) ile rahim içinin kazınarak temizlenmesi anlamında curetage (kürtaj) "cure" fiilinin türevleri.
📖 Sayfa 198 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Eskiden İsmet İnönü gibi devlet adamları kaymakam görünce ayağa kalkarmış. Şimdi artık kalkmıyorlar.
📖 Sayfa 177 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
16. yüzyıl başında Meksika'yı fetheden Hernan Cortes'in adamları, ilk kez bu ülkede gördükleri, güzel kokulu, yassı uzun tüp şeklindeki meyveyi -herhalde akılları fikirleri savaş ve silah olduğundan- minyatür bir kılıç kınına benzetmişler. Latince'de kın anlamına gelen vagina.
📖 Sayfa 281 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Mevsim sözcüğünün kendisi "damgalamak, belirleyici bir işaretle işaretlemek" anlamına gelen WSM kökünden türemiş.
📖 Sayfa 215 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Hemşīre aslında “beraber süt emmiş” demek:süttaş da denebilir. Farsçada kız-erkek ayrımı gözetmeksizin kardeş anlamına gelen bu kelime bizde neden sadece kızkardeş anlamını kazanmış? Bildiğimi sanmıyorum. Belki Farsça “olmuş, edilmiş, gibi” anlamını taşıyan -e takısı, zevce, valide, mahdume sözcüklerinden tanıdığımız Arapça dişil -e takısıyla karıştırıldığı içindir. Hastanelerde hastalara yardımcı olmak amacıyla "kızkardeşler in" Türk yaşamına girmesi 1852-56 Kırım Harbi sırasında Selimiye kışlasında karargah kuran Florence Nightingale adlı İngiliz hanım sayesinde olmuştur .
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Pantone "tüm renk", akla gelebilecek bütün renk tonlarını sınıflandıran bir katalogun ticari ismi. Panteizm "tüm-tanrıcılık", varolan her şeyin Tanrı'nın bir görünümü olduğunu ileri süren felsefe ekolü. Panteon "tüm-tanrılarınki", Eski Roma tanrılarının tümüne adanmış olan büyük bir tapınağın adı.
📖 Sayfa 237 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Masada oturarak yemek yeme adetini de Romalılar çıkarmışlar. Eski Yunanlılar yer sofrasında yemek yermiş. Asya ve Orta Doğu kültürlerinde de sandalye, masa gibi şeyler yok. Bizde masada yeme usulünü ilk 19. yüzyılda İstanbul seçkinleri benimsemişler. Kırsal kesimde hala yaygın alışkanlık değil.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Eskiler seks deyince birleşmeyi değil daha çok ayrışmayı anlarmış. Latince sexus'tan kastedilen şey de pek sex on the beach değil, insanların kadın ve erkek olarak iki cinse ayrılması.
📖 Sayfa 262 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
9. yüzyıl başında büyük gelişme gösteren Arap felsefesi, Halife el-Mütevekkil zamanında İslamiyet'e aykırı bir Rum icadı sayılarak gözden düşmüş; hatada ısrar edenlere iyi gözle bakılmamış.
📖 Sayfa 124 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Ahlak, esasen bir kişinin doğuştan sahip olduğu hasletler anlamında "yaratılış" Arapçası. Esas anlamı karakter ya da huy.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Eski Türkçe karımak : yaşlanmak.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
İnsanlarda herhalde eşlerini olduklarından daha yaşlı görme eğilimi var. Koca sözcüğünün aslında “ihtiyar” anlamına geldiğini hepimiz biliyoruz. Enteresandır, karı da o anlama geliyor. Eski Türkçede yaşlanmak anlamına gelen karımak fiilinden sıfat olarak türemiş. Kaşgarlı Mahmud’a göre karı er “yaşlı adam” demek. Kutadgu Bilik’de ise “tecrübeli ihtiyar adam” anlamında sınamış karı deyimi geçiyor. ‘Karıcığım’ deyimi de hesapta “küçük ihtiyarcığım” demek oluyor.
17. yüzyılda opera ve tiyatroda kadın rolü oynayan erkek oyunculara İtalyanca travestito denirmiş. Oradan travesti şeklinde Fransızcaya, sonra da değişmeden Türkçeye alınmış. Özet: travesti olmak için tıbbi müdahaleye gerek yok, giysi değiştirmek yeterli.
📖 Sayfa 278 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Yunanca oikos sözcüğü klasik devirde hem mahalle hem ev anlamını üstlenmiş.
📖 Sayfa 107 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
İtalyanca rocca : öreke.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
‘Ananın örekesi’ deyiminde sözkonusu edilen öreke kötü bir şey değil: yün eğirirken kullanılan, bir ucu sivri, bir ucu çatallı, tüp şeklindeki tahta parçanın adı. Türkçeye Rumca róka veya onun aslı olan İtalyanca rocca’dan geçmiş. R ile başlayan kelimeler Türkçeye aykırı geldiği için başına bir sesli harf eklenmiş. Aynı hadiseye arasta, erişte, oruç, (….) ve urba sözcüklerinde de rastlıyoruz.
Eski İbrani peygamberler kıyametten bir süre önce gelip günahkarı günahsızdan ayıracak olan büyük peygamberi "yağla ovulmuş" anlamında İbranice "masiyah" adıyla anmışlar.
📖 Sayfa 207 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Hem seviyor hem nefret ediyorum.
📖 Sayfa 15 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Neden böyleyim diye sorabilirsin.
Bilmem.
Ama içimden öyle geliyor ve acı çekiyorum.
Catullus
*Odi et amo. Quare id faciam fortasse requiris.
📖 Sayfa 17 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Nescio. Sed fieri sentio et excrucior.*
(Seviyor ve nefret ediyorum. Neden böyleyim diye sorabilirsin. Bilmem. Ama içimden öyle geliyor ve acı çekiyorum.)
“Hintavrupa anadili *sek- : kesmek, ayırmak.”
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Eskiler seks deyince birleşmeyi değil daha çok ayrışmayı anlarmış. Latince sexus'tan kastedilen şey de pek sex on the beach değil, insanların kadın ve erkek olarak iki cinse ayrılması… Hatta belki çok eskiden toplumda kadınla erkeğin ayrı ayrı oturmasını öngören bir tür haremlik-selamlık düzeninin adı.
Sersām ya da Türkçe şekliyle sersem kafası sağlıklı olmayan bir kimse, çünkü sām hasta, daha doğrusu ilaçla kafayı bulmuş anlamına geliyor: sam yeli ve susam’daki sām’la akraba bir sözcük.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Türkçe payanda ikinci anlamda kullanılıyor Pāyidār da aynı şekilde hem ayakta kalan hem ayakta tutan diye yorumlanabilecek bir söz. Bir başka deyimle ‘Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar olacaktır’ diyebildiğimiz gibi, daha farklı bir yaklaşımla, ‘ilelebet birilerini payidar olacaktır’ demek de mümkün.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Hintavrupa anadili *steig- : sivri, sivri bir şey sokmak.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Etiket Fransızcadan, stiker İngilizceden, astigmat Yunancadan, tığ Farsçadan. Hepsinde ortak olan tıg/tig/tik hecesini görüyor musunuz? O hece tesadüf değil. Dört kelimenin dördünde de “iğne” ya da “iğne saplamak/batırmak/sokmak” anlamını taşıyor.
Eskiçağ hekimleri insan bedenini dört ana maddenin yönettiğini düşünmüşler. Bu maddelerin denge içinde olması sağlığın ilk şartı sayılmış. Hastalıklı ruh halleri, dengenin bozulmasına bağlanmış. Kanı fazla olan kimsenin aşırı atılgan, balgamı fazla olanın tembel, ak safrası çok olanın öfkeli, kara safrası çok olanın depresif olacağı varsayılmış. 2. yüzyılda Bergama’lı hekim Galenus’un yazılarına şekil veren bu teori, Ortaçağ’ın Arap tabiplerince de benimsenmiş. 11. yüzyılda İbn-i Sina’nın eserlerine zemin oluşturmuş.
📖 Sayfa 143 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Ayşe'nin (arapça Āiş) anlamı "yaşayan (kadın)". Ancak burada söz konusu olan yaşama herhangi bir yaşam değil "bolluk içinde yaşama, geçim sıkıntısı çekmeme, rahatça yiyip içme" gibi anlamlarında içeren bir durum. Bu yüzden aiş'in mübağlası olan ayyaş Tükçe kullanımında umulmadık bir anlam kazanmış. Önceleri "bolluk içinde yaşayan, çok yiyip içen demek iken zamanla kapsama alanı daralıp "çok içen" olmuş. Şimdi alkolik berduşlara ayyaş diyoruz.
📖 Sayfa 37 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Almanların Ortaçağ'da lahanaya verdikleri ad olan kapuz aslında kelle demek ve Latince caput'dan alınmış bir sözcük. Ruslar da lahanaya kapusta, Macarlar kaposzta diyor.
📖 Sayfa 169 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Bisküvi - Kombi
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Latince bi- : iki.
İki sayısının Latincesi du-, ama türevlerde daha çok bi- şekli kullanılmış. Örneğin bis “iki kez” demek; bini ise ikişer. Ön takılarda da bi- sık sık karşımıza çıkıyor. Mesela bipedalis iki ayaklı, bidens iki dişli çatal, bimaritus iki karılı adam anlamına geliyor. İki yıllık süreye biennius deniyor. Bundan, Venedik’te iki yılda bir yapılan meşhur bir serginin adı olan bienal çıkmış. Biseksüel, yani “iki cinsiyetli” Latince örneklerden yola çıkarak yakın devirde türetilmiş bir sıfat. Bisiklet, yani “iki tekerli” de öyle. Yani pardon, sıfat değil isim.
Hintavrupa anadili *tres- : korkmak.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Terrere Latince “korkmak, korkudan titremek” demek. Farsça tersīden ile onun eşdeğeri olan Kürtçe tırsin de aynı anlama geliyor. Birincisinden “korku, dehşet” anlamına gelen terör (Fr terreur) ve “dehşet saçan, tedhişçi” anlamında terorist (Fr terroriste) kelimelerini almışız. Kürtçe sözcük ise, galiba 1960 veya 70’lerde argomuza giren tırsmak deyiminin kaynağı.
Elif Alfa öküz şimdi oldu mu bu? Güzelim ismin kökenini öğrenmek acı verdi:( Şimdi bütün Elif' lerden özür dileyerek paylaşıyorum.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Türk dili nedense bu cins kelimeleri hep dışarıdan ithal etmiş. Haydut Macarca, çete Sıpça, şaki/eşkiya Arapça, terorist Fransızca, mafya İtalyanca, gangster Amerikanca, desperado İspanyolcadan alınma Amerikanca. Yerlisi hiç yok muymuş diye insan merak ediyor.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Eski Yunanca "gaipten haber veren, peygamber" anlamına gelen mantis ile delilik anlamına gelen mania aynı kökten kelimeler. Arapça nebi sözcüğünün masdarı "toplumdan uzak durma, asosyal ve itici olma" anlamına gelen nübuw.
📖 Sayfa 192 · Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Sırası gelmişken belirteyim, cadı yakmak da bir Ortaçağ geleneği değil. 1484-86 yıllarında moda olmuş, ondan sonraki 100-150 yıl boyunca Avrupa kültürüne mal olmuş. Bizim tarih kitaplarında Yeniçağ denilen döneme denk geliyor.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Şarz ne oluyor? Cevap: dissimilasyon oluyor. Dilbilim lisanında dissimilasyon, bir sesin bir kelimede iki kez geçmesi halinde birinde keyfi olarak değiştirilmesine verilen ad. Her dilde rastlanan bu olgu özellikle l, m, n, r seslerini etkiliyor. “Bir berber bir berbere...” derken dilin ‘bil berber’ veya ‘bir belber’e kayması dissimilasyon örneği. Gardroptan bozma ‘kardolap’ ise dünya çapında bir dissimilasyon şaheseri.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan
Sıkça Sorulan Sorular
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı kimin eseridir?
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, Sevan Nişanyan tarafından yazılmıştır ve ilk kez 2008'de yayımlanmıştır.
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı kaç sayfadır?
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı, 248 sayfadır (Everest Yayınları baskısı).
Elifin Öküzü ya da Sürprizler Kitabı'nın en ünlü sözü nedir?
“Bebe içer biberon, baba içer bira. İkisi de Latince bibere yani içmek kökünden.”