İlber Ortaylı'nın 2017'de yayımlanan Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı adlı eseri, Tarih türünün önemli örneklerindendir. Türkçe baskısı İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Bu sayfa, Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı'dan damıtılan en akılda kalan cümlelere ayrılmıştır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı'dan En Beğenilen Alıntılar
Osmanlı yönetimi Yahudi göçüne sadece müsaade etmemiş, âdeta teşvik etmiştir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Latince çok uzun zamanlar insanlar arasında en kolay öğrenilen, benimsenen bir üslûb ve yazı dili olarak kaldı ki, devlet hayatından kalkışı 1848’dir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
..tarih ilmi, diğer sosyal bilimlerin içindedir; hattâ doğa bilimleri gibi pekinliği, kesinliği olan bir ilimdir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Seyyahın ilgisini çeken bir diğer konu, çocuk okullarının bu işe ayrılan bir binada değil de, mekteb hocasının evinde olmasıdır. Esasen bu durum Türk şehirlerinde sırf okul için değil, vakıf kurumların dışında resmî daireler için de söz konusudur. Mahkeme, kadı’nın evindeydi. Hattâ çeşitli yüksek memurlar belli bir binada değil, kendi evinde çalışırdı.
📖 Sayfa 58 · Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
“Cicero Romalıların dünyayı, onları da karılarının idare ettiğini söylemiştir. Aynı şekilde bütün dünyayı dehşete düşüren Türkler de karılarından korkarlar. Kadınlar hepsi bütün gün her yerde gezinir, akşama da kocalarına ancak yemek hazırlarlarsa adama ne mutlu,” der.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
“tarih yapmak” gibi bir görüş ve deyim ortaya çıkıyor: “Tarih yapanlar”, pozitivist zihniyetin bir ürünü.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Yunanca, İbranca ve Aramca teolojide ve tarihte kaçınılmaz bir şey.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Türkiye yeniçağ dünyasına giriyordu. Ancak bu, iç dinamiklerle değil, dış dünyanın itmeleriyle oluyordu.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
“Bunlarda aile hayatı bizden pek farklı değildir. Çok karılı evliliğe pek az rastladım.”
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Türk hamamlarına hayrandır ve Türklerin hamamda Avrupa’nın aksine edeble örtünüp, Avrupalıların bu barbarlardan(!) utanma ve edeb öğrenmeleri gerektiğini söyler
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Schweigger’in Müslümanların dini hakkındaki yobazca tenkitleri, 17. yüzyıl ortasında ülkemize gelen Jean Thévenot’da görülmez.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
İnsan mutluluğu nedir sonra? Hiçbir zaman bilinmez, ölçülmez bir şey.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Beyoğlu, İtalyan mimar, kalfa ve işçilerinin eseridir denebilir
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Busbecq, Osmanlı yönetimini kan asaletine değil, becerikliliğe ve kendini yetiştirmeye dayanan bir sistem olarak över.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Galata ve Beyoğlu Avrupa mıydı? Onu, Osmanlı insanı öyle görmüştü. Lamartine onu bir Fransız taşrası, Hammer ise sakinlerinin boş unvanları kadar uzun caddesiyle anlamsız bir semt olarak tavsif eder. Ama 18. yüzyıl Galata’sı herhâlde Osmanlı İmparatorluğu tarihinin çok değiştirdiği bir yapıya sahibdi.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Schweigger, buna karşılık, Türklerin imarethanelerini, fakirlere ve yolculara aş dağıtılmasını uzun uzadıya hayranlıkla anlatır
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Kısacası tüm toplumsal sınıflar için aynı hukukî mevzuatın uygulanması, hiç kimseye dinsel ayrıcalık ve üstünlük tanımayan bir toplum düzeni diye tanımlanan laikliğin, merkeziyetçi, modern toplum yapısıyla özdeş olduğu, ancak o sayede gerçekleşebileceği açıktır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Bilgi azlığı cüret düzeyini artırır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Muallime hanımlar... Kadının çalışma hayatına girişi, Türkiye tarihinde sanayiden önce eğitim alanında olmuştur ki, bu gelişme günümüz Türkiye’sinde kadının bürokrasideki güçlü durumunun bir nedenidir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
18. yüzyıl Aydınlanma’sı, Batı Avrupalıya dünyanın bütün diğer bölümlerine durgun medeniyetler ve bu insanlara da gelişmeyen toplum adamı olarak bakma bilincini getirmiştir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Meclisi-i Mebusan açıldığı zaman orada da azanın üçte birinin gayrimüslim olduğu görülmüştür.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Sosyal değişme, esas itibariyle Rönesans’ta fark edilen bir olgu ve buna bağlı olarak edinilen bir bilinçtir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Tarihçiliğin babası Herodot aslında bir seyyahtır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Kentlerin, yapısı değişmeye başlamıştır. İstanbul’da Kasımpaşa, Eyüp, Üsküdar gibi yerlerde bir tür gecekondulaşma, iç göç, dolayısıyla işsiz ve serseri kalabalıkların artışı gözlemleniyor. Bunlar şehirdeki her karışıklık ve ayaklanmanın gönüllü üyesidir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
hiçbir milletin mitolojisi orijinal değildir
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Bugün için Türkiye’yi anlatan ve matbaanın icadıyla ortaya çıkan seyahatnamelerden ilki Schiltberger’inkidir. Hans Schiltberger 1396 Niğbolu Savaşı’nda Türklere esir düşmüştür. Esareti uzun sürmüş ve seyahatnamenin ilk baskısı 1476’da Augsburg’da çıkmıştır. Eserinde Tatar lehçesinde bir pater noster duası bile yer alır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Gene okullardaki eğitimi ve çocuklara dinî metinlerin ezberletilmesini beğenir ve Türklerin Kur’an’ı ezberletmesi gibi bizim kitabımızı da çocuklara ezberletmeliyiz teklifini getirir. Üstelik Türk okullarında çocukların, Almanya’daki gibi çok dövülmediğini, şefkatli davranıldığını,[54] onların da saygılı bir gençlik olarak davrandıklarını ve öyle yetiştirildiklerini söyler.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Beyoğlu; İstanbullu Türk’ün yaşamında Avrupa’ya aralanan bir kapıydı.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Gerçekten de Osmanlı İmparatorluğu tarihte Roma İmparatorluğu’ndan sonra dinî toleransın en çok görüldüğü, üstelik bu durumum zaman ve hükümdarın kişiliğine bağlı olmaksızın kurumsallaştığı bir devletti.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Bununla birlikte Avrupalıların hareketli ve çalkantılı hayatı, en küçük bir veba söylentisiyle kesintiye uğruyordu. Pera’da ikamet eden yabancılar bu hastalıktan öylesine korkuyorlardı ki, şüpheli bir vaka duyulur duyulmaz evlerine kapanıyorlardı.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Kültürel çevre farkı, insanları soğukkanlı hükümler vermekten alıkoymaktadır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Türkiye’de kadının özgürlük için ödediği bedelin, Avrupalı kadınınki kadar ağır olduğu söylenemez. Bu farklı koşullar, yakın tarihimizdeki reformların sanayileşmeden önce özgürlük için uygun bir zemin hazırlamasından ileri gelmektedir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Üstelik seyahatnamelerde yer alan çizim ve gravürlere göre, 19. yüzyıla kadar çarşafın da kullanılmadığı anlaşılmaktadır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
18. yüzyıl ilginç bir asırdır. Değişmenin adının konmayıp zarurî olarak yaşandığı bir asırdır. Dolayısıyla, 18. yüzyılı mekteb kitablarının deyişiyle “gerileme çağı” olarak kabul etmek bir düşünsel hamlıktır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Çünkü toplum değişiyor. O değişen toplumda yeni şartlar, yeni gereçler lâzım
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Nitekim imparatorluk dağıldıktan sonra da Bulgaristan’da Romanya da, Arab ülkelerinde Osmanlı eğitiminden geçmiş, Türkçe bilen bir bürokrasi bıraktı, imparatorluk hayatını Osmanlıcılık, İslâmcılık ve ulusçuluk gibi akımların çatışmasıyla kapadı.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Bir yüzyıl içerisinde Avrupa’da dış dünyayı küçümseyen, bir Rönesans adamı tipi ortaya çıkmıştır artık.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Schweigger’in Osmanlı idare düzenini köleliğe dayandıran ve hiyerarşide herkesin birbirinden korkması ve bu nedenle de hayat tehlikesi altında her emri kusursuz olarak yerine getirmeye dayanan tasviri,[52] kuşkusuz daha âkil ve bilgili bir gözlemcininki ile ters düşer.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
17., 18. ve 19. yüzyıllarda hemen hiçbir seyyah, Türk kadınını kafes ardında kapalı olarak tasvir etmez.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Türkiye, Doğu’daki değişme bilincinin doğduğu yerdi
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Schweigger Türk evlerinin, basit malzemeden ve kötü olarak inşa edildiğini söyler. Hattâ, “paşaların evleri bile bizdeki dilenci kulübeleri gibi görünür,” der. Çünkü kaybedecek bir şeyi olmadan harbde canını verecektir. Buna karşılık cami, medrese, fakirlere aş dağıtılan imaretlerin muhteşem mimarisini övmekle birlikte; “bütün ikiyüzlü dinsizler gibi Tanrı’yı böyle aldatacaklarını sanıyorlar,” der.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Siz hiç İtalya tarihi alanında ün kazanan bir Arab, ünlü bir Türk Germanist veya İranlı bir Yunan tarihçisi işittiniz mi?
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Tarih yazımında ilerleyici dönüm noktaları koymak saçma, insanlar birbirini okuyarak yetişiyor.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Nitekim 18. yüzyıl Osmanlı dünyası, artık geçen asırlardaki ıslahat lâyihaları geleneğinden daha farklı bir ıslahat fikir ve hareketi ihtiyacı içindedir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Kuşkusuz Osmanlıcılık, sağlam tarih şuuruna dayanan bir ulusçuluk değildi: O pragmatik ve belli bir coğrafyadaki geleneklere dayanan bir yurtseverlik ideolojisiydi.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
“Gökte nasıl bir güneş varsa, Türklerin de dünyada sadece bir hükümdara tahammülü vardır.”
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Aslında Tanzimat, Türk dilinin eğitiminin yaygınlaştığı bir dönemdir. Mekteb-i Sultani, Tıbbiye, Mülkiyye gibi kurumlar Türk dilini iyi öğrenen kozmopolit Osmanlı bürokrasisinin yetiştiği kurumlardı
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Oysa imparatorluğun 18. yüzyılı, sadece Türk “etni”sinin diliyle anlaşılamaz; zira imparatorluğu oluşturan kitlelerin bazıları değişimden, ulustan, tarihten söz etmeye başlamıştı.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
17. yüzyıldaki Sabetay Sevi ve dönmeler olayı dışında Yahudiler Bâbıâli’nin başını ağrıtmayan bir cemaatti
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
hiçbir dil Yunanca kadar yaygın olmamıştır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Doğulular tarih boyu kullanacak umumî bir dil bulmuşlardı ve bu konuda Batı’ya göre alışkanlıkları vardı. Batı ve Doğu arasındaki fark budur, birinin tevarüs ettiğini (Doğu’nun) Batı Avrupa sonradan ithal etti.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Batı’nın Doğulular tarafından incelenmesi Batılılar için de kazançtır; çünkü dünyalarına bakışta yeni boyutlar kazandırır. Ama Doğulu bunu yapmıyor.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Nitekim 17. yüzyılın ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi’nin Orta Avrupa hakkındaki gözlemleri ve 18. yüzyıl Osmanlı elçilerinin Fransa, Almanya, Avusturya ülkeleri hakkındaki sefaretnameleri, şimdi Batı tarihçiliği için önem arz eden kaynaklar hâline gelmiştir.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
1860’ların muhalifleri henüz laik-ulusalcı ideolojiye veya billurlaşmış radikal görüşlere sahib değiller. Kendilerini Genç Osmanlılar olarak adlandırıyorlardı, ama Avrupa; ihtiyar imparatorluğa yeni bir ruh ve hayat vermek isteyen bu grupları “Jeune Turc” diye adlandırdı. Jön Türklük özgün bir siyasal kimlikti.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Modernleşen her toplumda yeniye tepki doğal bir olaydır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
19. yüzyılda İstanbul kaldırım, suyolu inşaatı ve genişletilen caddelerle bir şantiye görünümü aldı.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
16. yüzyılın ortalarında 1553-55’te ünlü Busbecq ile elçilik heyetinde gelen Hans Dernschwam ise bir iş adamıdır.[48] Anadolu’nun yemeklerini tarif eder. Patlıcan dolmasının nasıl yapıldığını, beğenmediği yoğurdu, Anadolu köylülerinin içtiği tarhana çorbasını anlatır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Osmanlı, “devlet-i ebed müddet”e inanır. Binaenaleyh, çöküntü emarelerine rağmen dirilişin, devletin temel müesseselerine avdet ile mümkün olabileceği düşünülür.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
1. ve 2. asırdan itibaren Hıristiyanlık kavgaları yüzünden birtakım metinler yakılıyor, yok ediliyor; meraklılar tarafından çalınıyor ve eriyip gidiyor.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
“Türkler tarih bilmezler, ibadetleri Arabcadır. Rahiblerini anlamazlar, tıpkı bizimkilerin papazların Latincesini anlamadığı gibi,”
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı
Sıkça Sorulan Sorular
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı kimin eseridir?
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, İlber Ortaylı tarafından yazılmıştır ve ilk kez 2017'de yayımlanmıştır.
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı kaç sayfadır?
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı, 188 sayfadır (İş Bankası Kültür Yayınları baskısı).
Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarih Yazımı'nın en ünlü sözü nedir?
“Osmanlı yönetimi Yahudi göçüne sadece müsaade etmemiş, âdeta teşvik etmiştir.”