Ahmet Yaşar Ocak'ın Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri adlı eseri, tasavvuf alanında öne çıkan çalışmalardan biridir. İlk kez 2015'te yayımlanmıştır. Okurların yıllar içinde biriktirdiği en sevilen sözler burada bir arada.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri'den En Beğenilen Alıntılar
Abdal Musa bir gün müridlerine tekkeye bir gemi dolusu asker geleceğini haber verir; bunlar için yemek hazırlanmasını emreder.
📖 Sayfa 264 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Gerçekten bir saat sonra askerler sahile ayak hasarlar. Müridler onları alıp tekkeye getirirler. Askerler ocaktaki kazandan başka ortalıkta bir şey görmeyince aç kalacaklarını zannederler. O sırada şeyh dervişlere yemeği askerlere paylaştırmalarını bildirir. Yemek kepçe ile kırk bin askere paylaştırılır. Önlerinden artıncaya kadar yedikleri halde kazan yine dopdolu durur.
Bu motifi ihtiva eden menkabelerden ilkine yine Menalub-ı
📖 Sayfa 223 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Hacı Bektaş-ı Veli'de rastlıyoruz. Rivayete göre Ahmed-i Yesevi'nin şan ve şöhretinin artmasını çekerneyen bazı kimseler, onu hırsızlıkla ittiham etmek için, boğazladıkları bir öküzü
gizlice tekkenin mutfağına bırakırlar. Ertesi günü hırsızlık şayiasını yayıp her tarafı aramaya başlarlar. Bu arada tekkeye de girerler; mutfaktaki öküzü görürler. Duruma çok üzülen Ahmed-i Yesevi, dua ederek iftiracıları hemen oracıkta herkesin
gözleri önünde köpek şekline sokar. İftiracılar önce ete saldırıp yerler, sonra birbirlerini parçalarlar.
Eski Türkler'e göre bütün tabiat, bugün ancak ruh diye ifade edebildiğimiz gizli güçlerle doludur. Dağlar, tepeler, ağaçlar ve kayalar hisseden, işiten, iyilik veya kötülük yapabilen varlıklardır; daha doğrusu bunları yapan onlardaki gizli güçlerdir. Bundan dolayıdır ki, eski Türkler bu varlıkların bizzat kendilerine değil, işte bu gizli güçlere takdis hissi beslemişler ve korku, minnettarlık, saygı karışımı bir tavır takınmışlardır.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
(10. yüzyılda) Orta Asya'da muhtelif Türk boylarını dolaşan İbn-i Fadlan, Oğuzlar arasında kelime-i tevhidden öteye gitmeyen bir Müslümanlık bulunduğunu belirtir.
📖 Sayfa 54 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
İnsan kuyruk sokumunda bulunan kemiği asla çürümez.. Çünkü kıyâmet gününde insanlar bu kemikten dirileceklerdir..
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Mazhar-ı Hak muzhır-ı kudret
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Nokta-i ilm merkez-i hikmet
Dağlar, taşlar, ulu kaba ağaçlar, koca çaylar! Gel, çocuğumun karnının ağrısını al!
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
"Umumi sıralama göz önüne alındığında Türk heterodoksisinin unsurlarını teşkil eden İslam öncesi inançların Bektaşi menakıbnâmelerindeki ağırlık noktasının Şamanizm değil, Budizm ile Maniheizm ve daha sonra öteki İran dinlerinin meydana getirdiği grup olduğu açığa çıkmaktadır. Burada özellikke Budizm ve Maniheizm'in önemli yerine işaret etmelidir."
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
13. yüzyılda Anadolu’ya muhtelif göçlerle gelip yerleşen Türkmen babalarının, eski Türk Şamanlarının islamileşmiş şekilleri olduğu eskiden beri bilinmektedir.
📖 Sayfa 144 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Kitleler uğradıkları haksızlıktan kendilerini kurtaracağına iman ettikleri şahıslara insanüstü vasıflar yakıştırmakta, onların ölümsüz olduklarına inanmak istemektedirler. Çünkü buna ihtiyaçları vardır. Bu sebeple zaman zaman bu ruh halinin bir dini inanç biçimine dönüştüğü görülür.
📖 Sayfa 256 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Koyun Baba'nın türbesi bugün Osmancık'ta bulunmaktadır. Evliya Çelebi XVII. yüzyılda burasını ziyaret etmiş ve Bektaşîler'in “beyne’l-halk mezmûm” olmalarına rağmen, buradaki zâviyede yaşayanların sessiz ve sakin, kendi hallerinde, tıpkı Koyun Baba gibi “koyun ve kuzu gibi meleyen halim ve selim, mücerred, arif-i billah Ehl-i Sünnet ve cemaatden musalli, mütedeyyin âdemler” olduğunu yazar."
📖 Sayfa 48 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Belgrad pazarına giderken Balçıkhisarı denilen yerde korkunç bir ejderha ile karşılaşırlar. Köylü Otman Baba'nın gerçek veli olduğuna inanmamakta ve kendisini horlamaktadır. Ejderha adamı kuyruğuyla belinden yakalayıp atından yere çarpar ve öldürecek hale getirir. Adam aklına gelen bütün velileri birer birer imdadına çağırsa da kurtulamaz. O sırada birden aklına Otman Baba'yı çağırmak gelir. Çağırır çağırmaz onu karşısında bulur. Böylece Otman Baba sayesinde canını kurtaran zengin köylü tövbe eder ve ona mürid olur.
📖 Sayfa 228 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Anadolu'da geyiklere merkeb-i evliya (evliyaların bineği) derler
📖 Sayfa 215 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Yılın belirli zamanlarında, mesela temmuz yahut ağustos ayı içinde Kurmançlar'a mensup çeşitli Kürt toplulukları, bayramlık elbiselerini giyerek kadınlı erkekli gruplar halinde, ilahiler ve dualarla bu ağaçları ziyaret etmekte, ayinler yapmaktadırlar. Bütün bunlar olup biterken adaklar ve kurbanlar sunulmakta, ağaç dallarına dilek çaputlan asılmaktadır. Benzer işlemlere öteki Kızılbaş Kürtler'de de rastlanmaktadır.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Korkman, korkman kim boynuzlu koyundan boynuzsuz koyunun hakkını alıverici dest-i kudret benim.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Demir Baba da bütün Kalenderîler gibi durmadan seyahat etmekte, gittiği köylerden kurban toplamakta, bu arada da yine Otman Baba gibi medreselilerle, mollalarla tartışmaya girmekte, şer'î ibadetlere pek sıcak bakmamaktadır. Tıpkı Otman Baba gibi, zaman zaman gazalara da iştirak eden Demir Baba'nın da bir gazi-velî olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
📖 Sayfa 49 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Anadolu'ya muhtelif göçlerle gelip yerleşen Türkmen babalarının, eski Türk Şamanlarının İslâmîleşmiş şekilleri olduğu eskiden beri bilinmektedir.
📖 Sayfa 144 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Şamanlarca "yada taşı" denilen bir taşla fırtına vs. tabii kuvvetlerin istenildiği şekilde yönetildiği anlatılmakta, Müslüman Araplar'ın buna inanmadıkları, ama gözleriyle gördükten sonra inanmak zorunda kaldıkları nakledilmektedir..
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Kırgızlarda Tanrı'ya Kojo-Kuday denilmekte, bazen de sadece Kojo, yani Koca kelimesi kullanılmaktadır,ki bugün hâlâ Anadolu'da "Hey koca Allah'ım!" ve benzeri "Koca Allah" kelimelerinin kullanılmasının temelinde de, muhtevası artık tamamıyla unutulmuş bu kavramı görmek mümkündür..
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Günümüz Anadolu'sunun herhangi bir köyünde, nineler karnı ağrıyan torunlarının karnını ovarken şöyle dua edebilmektedirler.. "Dağlar, taşlar, ulu kaba ağaçlar, koca çaylar!.. Gel, çocuğumun karnının ağrısını al!.."
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Yakut Türkleri'nde kayın ağacının bizzat Şamanlar için de büyük önemi vardı.. Bunların her birinin özel bir ağacı bulunuyordu.. Şaman adayı olan genç, hemen bir ağaç diker, o büyüdükçe kendisinin rütbesi büyürdü.. Şaman öldüğü zaman ağacı da ortadan kaldırılırdı..
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Aslında ölmüş atalara duyulan dini saygı, onların hatıralarının ve eşyalarının bile takdisine yol açmış, bu yüzden Türkler ölülerini her türlü eşyasıyla birlikte gömmüşlerdir.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Adı geçen bu kültün. Genel olarak atanın bizzat kendine tapınma mahiyetini taşımadığı, onun öldükten sonra ailesine yardım edeceği, onu kötülüklerden koruyacağı inancından doğan, korku ve saygı karışık bir teläkki olduğu anlaşılıyor
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Koyun Baba burada tam anlamıyla Kalenderîlik erkânı üzere, mücerredlik prensibine uygun bir hayat sürmüştür. Ancak çevredeki ulemâ tarafından hiç de hoş karşılanmadığı anlaşılıyor. Şöhreti Fatih Sultan Mehmed'in kulağına kadar gitmiş, Osmanlı sultanı, Uzun Hasan üzerine giderken Koyun Baba'yı ziyaret etmiştir.
📖 Sayfa 47 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Bu menkabeler İslâmiyet'in kabulüne kadar halk arasında çok yayılmıştı. Türkler Müslüman olduktan sonra da belli ölçüde, Ahmed-i Yesevî (öl.1167) ve benzeri evliyânın şahsiyetlerine uygulanarak evliyâ menkabesi şekline dönüştürülmüştür." F. Köprülü, Mâverâünnehir'de özellikle göçebe Türk toplulukları içinde yayılan Yesevîliğin, bunlar arasında eskiden beri mevcut inanç ve geleneklere adapte olduğunu göstermiştir. O, göçlerle Anadolu'ya gelip yerleşen Yesevîler vasıtasıyla Şamanist ve Budist kalıntıların buraya da nakledildiğini ortaya koymuştur.
📖 Sayfa 82 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
F. Köprülü, A. İnan, O. Turan, C. Cahen ve I. Mélikoff gibi âlimlerin çalışmaları da bu gerçeği ortaya çıkarmış, hattâ Orta Asya ve Anadolu'da XIII-XIV. yüzyıllarda bile İslâmlaşmanın tamamlanmadığını göstermişlerdir. Adları geçenler, bu duruma sebep olarak, söz konusu yıllarda devam eden göçler sebebiyle durmadan yenilenen Asya menşe'li eski inançları zikretmişler, bunlar arasında özellikle Şamanizm'e ağırlık vermişlerdir.
📖 Sayfa 54 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Hemen bütün Orta Asya Türk toplumlarında çok köklü bir inanç olması sebebiyle Gök
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Tanrı kültünün etkisi, İslâm sonrası dönemde dahi kendini göstermiştir, islâmiyet'e geçişi
belli bir ölçüde kolaylaştırdığı eskiden beri ileri sürülen bu kültün, Islâmî döneme
mahsus bazı metinlerde de ortaya çıktığı müşahede olunmaktadır.
Ala gözlü Sultan Baba (Otman Baba) — Ululardan ulusun sen — Yedi iklim dört köşeye — Arş'a Kürs’e dolusun sen
📖 Sayfa 189 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
(Muhyiddin Abdal)
Tahtacılarda Muharrem ayında ağaç kesmek şiddetle yasaktır. Hafta içinde salı günleri de ağaç kesilmez
📖 Sayfa 135 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Göktürkler’de Budizm’in hükümdar ve idareci tabaka çevresinde de bir müddet sonra geçerliliğini yitirdiğini söylemek mümkündür. Çünkü Orhun Kitabelerinin bu dine ait tek hâtıra taşımamasına bakılırsa başka türlü düşünmek imkânsızdır. Bu kitabelerde Gök Tanrı kavramı bulunmakta ve hâkimdir.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Görüldüğü gibi eski Türk inançları içinde çok güçlü bir mevki işgal eden bu kültlerin, İslâmiyet de dahil sonradan kabul edilen bütün dinlerin süzgecinden geçerek günümüze kadar gelebildikleri, üzerinde düşünmeye değer bir vâkıadır. Bu o kadar güçlü bir başarıdır ki, günümüz Anadolusunun herhangi bir köyünde, meselâ Edremit'in Çamcı adındaki bir köyünde nineler karnı ağrıyan torunlarının karnını ovarken şöyle dua edebilmektedirler: “Dağlar, taşlar, ulu kaba ağaçlar, koca çaylar! Gel, çocuğumun karnının ağrısını al!" Bu duada, söz konusu üçlü kültün hatırasını görmemek kabil değildir.
📖 Sayfa 137 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Eski Türkler tabiatta mevcut hemen her varlıkta mahiyesi kavranamayan gizli birtakım güçler bulunduğunu düşünuyorlar, bu sebeple dağ, tepe, taş, kaya, ağaç veya su gibi nesneleri canlı kabul ediyorlardı.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
…bu vesile ile Anadolu Türk heterodoksisine vücut veren ana faktörün Şiilik değil, İslam öncesi dinlerden kalan inançlar olduğu da açık bir surette belirlenmiş bulunmaktadır.
📖 Sayfa 282 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Kanaatimizce Müslümanlığın kabulünden sonra Türkler arasında görülmeye başlayan ve diğer Müslüman milletlerdekinden bazı farklılıklar gösteren evliyâ kültünün menşe’ini atalar kültünde aramalıdır.
📖 Sayfa 62 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Orhun Kitabelerinin dikkatli bir tahlili, Gök Tanrı mefhumunun vaktiyle göğün kendisi ile bir olduğu intibâini uyandırıyor. Kanaatimizce, Gök Tanrı telâkkisinin, tabiat kültünün bir parçasını teşkil eden gök unsurunun zamanla müşahhastan mücerrede doğru, maddî olmaktan çıkarak teşekkül ettiğine muhakkak nazarıyla bakılabilir. Nitekim eski çağlarda, her şeyin üstünde ve her şeye hâkim görünen göğün, Asya bozkırlarında yaşayanlarca Tanrı sayılması normaldir. Ancak zaman geçtikçe mücerred bir Tanrı mefhumu gelişerek maddi gökten ayrılmış, her şeye hakim mutlak bir varlık şekline dönüşmüştür.
📖 Sayfa 68 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
İslâmiyet lehine din değiştirmelerin, en çok köylerde ve büyük bir ihtimalle, Ortodoks kilisesine bağlı olanlardan ziyade, bu kilisenin ve devletin takip ve baskılarına mâruz kalan heterodoks kesime mensup halk, papaz ve rahipleri arasında meydana geldiği, söz konusu malzemeden rahatlıkla çıkarılabilir. Bu da, Anadolu'da, heterodoks şeyhler ve dervişlerle heterodoks Hıristiyan din adamları ve halk arasında, iki toplumun Ortodoks zümreleri arasındakinden daha kolay bir yakınlaşma olduğunu göstermektedir.
📖 Sayfa 108 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Fakat İslâmiyet'ten önceki dinlerin uzun asırlar boyu hasıl ettiği etkiler kolay kolay silinmemiş, bazıları İslami bir cilâ altında bazı Türk topluluklarında bütün kuvvetiyle yaşamaya devam etmiştir. Başka bir deyişle, İslâmiyet Türkler'in inanç dünyalarının dibine inebildiği ölçüde eski dinlerin kalıntılarını dışarı atmıştır.
📖 Sayfa 110 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Dünya tarihinde hemen her ülke ve milletin mukaddes bir dağı veya tepesi olduğu görülür. Yunanlılar'ın Olimpos’u, eski Türkler'in Ötüken’i, İslâm milletlerinin mitolojilerinin vazgeçilmez Kafdağı, akla gelen ilk örnekler arasında sayılabilir.
📖 Sayfa 114 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Bütün bunlarda ortak nokta, insan izine benzer izler bulunmasıdır. Bunlar, bu taş veya kayaların takdisine bir sebep gibi göründüğü halde, kanaatimizce durum daha başkadır. Yani, Budizm, Hıristiyanlık ve İslamiyet'e girmeden önce zaten takdis olunan bu kayalar, zikredilen dinlere girdikten sonra üzerlerinde taşıdıkları sözde insan izlerinin Buda, Hz. İsa veya Hz. Ali’ye izafe edilmesi sûretiyle yine takdise devam olunmuşlardır. Böylece, bu eski kült, yerine göre Budist, Hıristiyan yahut İslâmî bir çehre kazanmış olmaktadır. Bu, Orta Asya'da olduğu gibi Anadolu'da da böyledir.
📖 Sayfa 127 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Değişik metotlarla yola çıktıkları halde yukarıda fikirlerini özetlemeye çalıştığımız araştırıcıların çoğunun da aynı sonuca ulaşması, Orta Asya'daki en eski Türk topluluklarının inanç sistemlerinin atalar kültü, tabiat kültleri ve Gök Tanrı kültü olmak üzere üçlü bir din anlayışından ibaret kabul edilebileceğini göstermektedir.
📖 Sayfa 61 · Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak
Sıkça Sorulan Sorular
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri kimin eseridir?
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, Ahmet Yaşar Ocak tarafından yazılmıştır ve ilk kez 2015'te yayımlanmıştır.
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri kaç sayfadır?
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, 312 sayfadır (İletişim Yayınları baskısı).
Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri'nin en ünlü sözü nedir?
“Abdal Musa bir gün müridlerine tekkeye bir gemi dolusu asker geleceğini haber verir; bunlar için yemek hazırlanmasını emreder. Gerçekten bir saat sonra askerler sahile ayak hasarlar. Müridler onları alıp tekkeye getirirler. Askerler ocaktaki kazandan başka ortalıkta bir şey görmeyince aç kalacaklarını zannederler. O sırada şeyh dervişlere yemeği askerlere paylaştırmalarını bildirir. Yemek kepçe ile kırk bin askere paylaştırılır. Önlerinden artıncaya kadar yedikleri halde kazan yine dopdolu durur.”