Doğan Aksan'ın 2015'te yayımlanan Her Yönüyle Dil adlı eseri, Araştırma-İnceleme türünün önemli örneklerindendir. Türkçe baskısı Türk Dil Kurumu Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Bu bölümde Her Yönüyle Dil'den süzülen, okurların en çok paylaştığı cümleler yer alıyor.
Her Yönüyle Dil'den En Beğenilen Alıntılar
Ses değişmeleri genel olarak bir dilin ses dizgesinin çerçevesi içinde, başlıca ses eğilimlerine uyarak gerçekleşir. Konuşma dili, değişik etkenlerle, başkalaşmaya daha yatkındır. Buna karşılık yazı dilinde , yazı dilinde gelenek ağır basar.
📖 Sayfa 52 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Sözcüklerle nesneler arasındaki ilişki konusunda çok uzun süren tartışmalar, dilbilimde birbirine karşıt iki görüş halinde belirmekte, bu iki ayrı görüşün temsilcileri analojistler ve anomalistler adıyla anılmaktadır.
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
"Bahşiş atın dişine bakılmaz" atasözü Fransızcada "á cheval donné on ne regarde pas á la dent", Almancada "einem geschenkten gaul sieht man nicht ins maul" sözleriyle yaşamaktadır.
📖 Sayfa 40 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Atlıkarınca dilimizde hem karıncanın iri bir türünün hem de bayram yerlerinde, lunaparklarda çocukları eğlendiren bir tür dönme dolabın adıdır. Bu ikinci anlam 19. yy. da bizde atlıkaraca birleşik sözcüğüyle karşılanıyordu. Buradaki karaca ise bir hayvan adı olmayıp, İt. dan giren ve bizde bir süre 'araba, fayton' anlamında, karoça biçiminde kullanılar İt. carrozza 'araba, lüks araba' sözcüğünden gelmektedir. Atlı karoça zamanla atlı karaça'ya, daha sonra da dilde başka anlamda geçen atlıkarınca'ya dönüşmüştür.
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Bir toplumu ulus yapan bağların en güçlüsü dildir. Bireyleri ulusuna, yurduna, geçmişine sıkı sıkıya bağlar; kuşaktan kuşağa aktarılarak gelen dil, bireyi geçmişle gelecek arasındaki zincirin bir halkası durumuna getirir.
📖 Sayfa 13 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
"XI. yüzyılda Karahanlı Türkleri arasında yetişen KAŞGARLI MAHMUT, bugünkü ölçülerimize göre de çok değerli bir Türkoloğ İyi bir sözcükbilimciydi. Onun anıtsal kitabı Divanü Lügat-it-Türk'ün değeri yalnızca, gününün Türkçesi üzerinde bize sunduğu bilgilerde gelmiyordu."
📖 Sayfa 19 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
"Dil, kültürün aynasıdır."
📖 Sayfa 65 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Ortaçağda batıdaki dilcilik çalışmalarına gelince, bir kilise dili olarak Latincenin çok geniş çevrede ve geniş çapta öğrenilmesi sonucunda bu çağdaki dilciliğin, daha çok Latince okuma kitaplarına, dilbilgisi kitapları arasında en etkili olanı, Alexander de VILLA-DEI’nin, 1199 tarihini taşıyan yapıtıdır.
📖 Sayfa 19 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Türkçe, deyimler açısından kendine özgü nitelikler gösterir. Türkçe, doğaya sıkı sıkıya bağlı, anlatım sırasında doğadan yararlanan, olayları, durumları ve duyguları somut nesnelere dayanarak, somutlaştırma adını verdiğimiz aktarmalar yoluyla dile getiren bir dildir. Bu yüzden deyimleri, güçlü bir anlatım tanığı durumundadır.
📖 Sayfa 36 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Bir isteğini, bir düşüncesini, acısını-sevincini bir başka insana aktarmak isteyen insandan...
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Eski Yunan'da, dilin düşünce ile ilgili yönleri ve sorunları üzerindeki çalışmalar Aristo'dan önce olduğu gibi, sonra da sürdürülmüştür. Sözcüklerle nesneler arasındaki ilişki konusunda çok uzun süren tartışmalar, dilbilimde birbirine karşıt iki görüş halinde belirmekte, bu iki ayrı görüşün temsilcileri analojistler ve anomalistler adıyla anılmaktadır. Analojistler dilin, doğanın bir sunusu, doğal, temelde kurallı ve mantığa dayanan bir varlık olduğuna inanıyorlar; anomalistler bunu reddediyor, dil yapısının kuralsızlığı ilkesini benimsiyorlardı.
📖 Sayfa 18 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Dil, akla binbir soru getiren, insanın binbir sorunu kurcalamasına yol açan, sırlarla dolu bir varlıktır.
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Betimlemeli dil bilim, tarihsel gelişmeleri bir yana bırakarak belli bir dilin belli bir süre içindeki çeşitli niteliklerini ortaya koymaya yönelen, bunu yaparken ilkeler koymaktan çok, dilin o günkü durumunu saptamaya çalışan bir dil bilim yöntemi ve alanıdır.
📖 Sayfa 23 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Her ülkede, kötülüklerden uzak kalınmakn istenen şeytanın adını anmaktan kaçınılması, adını söylemekle kendisinin çağrılmış ya da kötülüklerine uğrama olasılığının doğmuş olacağı inancı, yine ad'ın önemine tanıktır. Bu nedenle, şeytandan söz etmek gerektiğinde Almancada satan yerine, onu tersten okuyarak Natas; Fransızcada diable yerine diacre, diantre gibi bozulmuş biçimlerinin kullanıldığına rastlanır.
📖 Sayfa 96 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Bilgine göre (Wilhelm von HUMBOLDT) "ayrı ayrı dillerin sözcükleri aynı kavramı gösterseler bile, hiç bir zaman gerçek eşanlamlı değildirler". "Her dilde özel bir dünya görüşü vardır".
📖 Sayfa 67 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Humboldt, dilin bir ulusun ruhunun dış görünüşü olduğunu belirtmekte "ulusun dili ruhudur; ruhu da dili" demektedir.
📖 Sayfa 65 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Yabancı sözcükler hangi dilde olursa olsun, yabancı dil bilen ve kültürlü kesimlerde genel olarak aslına uygun biçimde söylenmeye çalışılır. Ancak dilin ses eğilimleri ağır basar, halk söyleyişi yaygınlaşırsa sözcük yazı diline değişik biçimiyle yerleşir.
📖 Sayfa 30 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
"Dil bir anda düşünemeyeceğimiz kadar çok yönlü değişik açılardan bakınca başka başka nitelikleri beliren kimi sırlarını bugün de çözemediğimiz büyülü bir varlıktır."
📖 Sayfa 11 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
19. yüzyıl, diller arasında daha önceki yüzyıllarda ilgiyi çeken, farkına varılan yakınlıkların sağlam temellere oturtulduğu, karşılaştırmalı dilbilimin Franz Bopp tarafından dilbilimin bir dalı olarak ortaya konulduğu çağdır.
📖 Sayfa 21 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Konuşma yeteneği dolayısıyla dil, insanı insan yapan niteliklerin başında gelir. Onun duygularını, düşüncelerini, isteklerini bütün incelikleriyle açığa vurmasına, yaşamını sürdürebilmesine olanak sağlar. Bir an düşünecek olursak, dil olmadan bir ince duyguyu bir şiiri önemli bir olayı bir buluşu bizim için unutulamayacak kadar değerli bir anımızı bir fizik ya da kimya olayını nasıl anlatabilir, nasıl kağıda geçebiliriz? Yüzyıllar boyu bilimde, teknikte elde edilen gelişmeleri günümüzde başkalarına gelecekte de sonraki kuşaklara nasıl aktarabiliriz?
📖 Sayfa 11 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Ayrı ayrı dillerin sözcükleri aynı kavramı gösterseler bile, hiç bir zaman eş anlamlı değildirler. Her dilde özel bir dünya görüşü vardır.
📖 Sayfa 69 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Kısaca söylenecek olursa dil, aynı zamanda her yönüyle bir ulusun kültürünün de aynasıdır; insanın ve uygarlığın en önemli belirtisi ve aracı, dildir.
📖 Sayfa 13 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
"Nasıl oluyor da bir şairin sözle, yazıyla dile getirdiği bir duygu birkaç sözcükle bize aktarılabiliyor. Kimi zaman tüylerimizi ürpertecek kadar bizi etkiliyor."
📖 Sayfa 11 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Dillerin sınıflandırılması:
📖 Sayfa 107 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
1. Yalınlayan diller,
2. Bağlantılı diller ve kaynaştıran diller
3. Bükümlü diller.
.
.
Aşağıda, ünlü Amerikalı dilbilimci BOAS'ın Eskimocadan saptadığı bir tümceyi, kaynaştırmanın ilgi çekici bir örneği olarak göstermek istiyoruz:
takusariartorumagaluarnerpâ(tek sözcük),"Onun bununla uğraşmaya gerçekten niyeti olduğunu sanıyor musunuz" anlamındadır.
"1957'de yayımlanan 'Syntactic Structures' adlı kitabıyla N.CHOMSKY dilde söz dizimine ağırlık vermiş, yapısalcılığın yeni bir doğrultusu olan üretimsel dilbilgisi'nin temellerini atmıştır."
📖 Sayfa 23 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
İnsan açısından bakınca, insanın dünyadaki yerini ve değerini belirleyen odur.
📖 Sayfa 11 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Nasıl oluyor da bir kimsenin bizden istediği bir işi, onun birkaç ağız hareketiyle gerçekleşen bir ses bileşimiyle, bir sözle yerine getirebiliyoruz? Nasıl oluyor da bir şairin sözle, yazıyla dile getirdiği bir duygu birkaç sözcükle bize aktarılıveriyor, kimi zaman tüylerimizi ürpertecek kadar bizi etkiliyor?..
📖 Sayfa 11 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Dilsel farklılaşmada, toplumsal ve tarihi etkenler çok önemlidir. Devlet gücü azaldığı zaman lehçe sayısının arttığı, güçlü bir devlet düzeninde ise azaldığı görülmektedir. Merkeziyetçi yönetimde lehçeler birbirinden pek ayrılmazlar. Alman birliğinden önceki, derebeylik çağındaki sosyal durum, Almanya'da lehçe sayısı bakımından aşırılığı doğurmuştur. Roma İmparatorluğu'nun çöküşüyle birçok lehçeler, giderek Roman dillerine dönüşmüştür.
📖 Sayfa 145 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Türkçedeki "üzmek" kelimesi, Köktürk yazıtlarında görüldüğü gibi, yüzyıllar boyu "kırmak, kesmek" anlamını taşımıştır. Bugün Türkiye Türkçesinde aktarmalı bir anlamla, insan için kullanılmakta ve "bir kimseye dert üzüntü vermeyi" anlatmaktadır. Türkçedeki "tütün" sözcüğü eskiden yalnız "duman" anlamına geliyordu. Şimdi ise "yakılarak içilen bir bitki" adı olmuştur.
📖 Sayfa 168 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Biz çevremize anadilimizin penceresinden bakar, evreni anadilimizin anlama ve anlatma yolundan giderek adlandırırız. Böylece, anadilimiz bize ayrı bir, evrene bakış, evreni anlatış biçimi verir. İnsan ister birden çok dilin konuşulduğu bir çevrede ya da ülkede büyüsün, ister ana-babası değişik uluslardan gelmiş olsun, bu dillerden ancak biri anadilidir; insani çepeçevre sarar ve bilinçaltına iner.
📖 Sayfa 82 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Dillerin biçim açısından özelliklerinin incelenmesi, dil tiplerinin belirlenmesi bakımından önemlidir; karşılaştırmalı dilbilim çalışmalarında özellikle bu nedenle biçimbilgisine ilgi gösterilmiştir.
📖 Sayfa 29 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Betimlemeli dilbilim, tarihsel gelişmeleri bir yana bırakarak belli bir dilin belli bir süre içindeki çeşitli niteliklerini ortaya koymaya yönelen, bunu yaparken ilkeler koymaktan çok, dilin o günkü durumunu saptamaya çalışan bir dilbilim yöntemi ve alanıdır.
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Günümüz dilbiliminin yaygın akımı yapısal dilbilim'dir.(linguistique structurale, structural linguistics, strukturale sprachwissenschaft)
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Türkçede, insan yaşamının önemli bir olayı ve bir toplumsal kurum, evlenmek biçimimde dile getirilir ve bu öğe en eski yazılı ürünlerimizde geçer. Burada anlatım yolu olarak ev kavramından yararlanılmıştır. Ancak bu tutum yalnızca Moğolcada Türkçe'ye benzemekte, buna karşılık Roman dillerindeki adların temeli "koca" kavramına dayanmaktadır. Germen dillerinde ise bu kavram, 'ev tedariki, ev bakımı' anlamına gelen bir kökten türetilmiş bir öğeyle anlatılmakta, Sanskritte 'götürmek, sürmek', Yunancasa ise 'karı almak' biçiminde öğelerle anlatım bulmaktadır.
📖 Sayfa 126 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Günümüz Almancasının yazı dili, M. Luther'in İncil çevirisine dayanır.
📖 Sayfa 129 · Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
XI. Yüzyılda Karahanlı Türkleri arasında yetişen KÂŞGARLI MAHMUT, bugünkü ölçülerimize göre de çok değerli bir Türkolog ve iyi bir sözcükbilimciydi.
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan
Sıkça Sorulan Sorular
Her Yönüyle Dil kimin eseridir?
Her Yönüyle Dil, Doğan Aksan tarafından yazılmıştır ve ilk kez 2015'te yayımlanmıştır.
Her Yönüyle Dil kaç sayfadır?
Her Yönüyle Dil, 244 sayfadır (Türk Dil Kurumu Yayınları baskısı).
Her Yönüyle Dil'in en ünlü sözü nedir?
“Ses değişmeleri genel olarak bir dilin ses dizgesinin çerçevesi içinde, başlıca ses eğilimlerine uyarak gerçekleşir. Konuşma dili, değişik etkenlerle, başkalaşmaya daha yatkındır. Buna karşılık yazı dilinde , yazı dilinde gelenek ağır basar.”