Yaşar Çoruhlu'nun eserlerinden derlenen sözler, yıllardır okurları etkilemeye devam ediyor. Aşağıda 100 söz, kaynak kitaplarıyla birlikte sıralı.
En Beğenilen Yaşar Çoruhlu Sözleri
"Burada bir kadın iskeleti vardı ve bu kadın muhtemelen hükümdarın eşi idi. İskeletin üzerinde çiçekli 29 levha vardı. Ayrıca 20 tane de rozet bulunmuştu. Bu kadının, üzerine arka planda bir İskit'in ayakta durduğu, elinde ayna olan oturmakta olan bir kadını gösteren, 57 kare şeklinde altın levhanın dikildiği mor renkli bir duvağı vardı.
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Ayrıca baş giysisine ait altın şeritlerde hayvan mücadele sahneleri ve çiçek motifleri vardı. Kadının her parmağında bir yüzük ve kolunda bilezikler ayrıca yine ona ait pazubent ve boncuklar bulunmuşdu.."
Türkler, dünyanın balık, kaplumbağa, yılan ve öküz gibi hayvanların üzerine yerleştirildiğini çeşitli mitlerde veya mitlerin yansıdığı anlatımlarda ifade eder.
📖 Sayfa 234 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
(...) Müslüman olmayan kendi soydaşlarına bile bazen kötü gözle baktığını saklamayan Kaşgarlı Mahmud ünlü sözlüğü Dîvânü Lugat'it Türk'te İslam dışı Türk inançlarıyla ilgili olan bu bilgileri oldukça net bir şekilde aktarıyor. Bu aktarıma göre Umay'a tapıldığında oğlan çocuk doğumu gerçekleşir ve Umay, doğumdan sonra ortaya çıkan "son" yani plasentadır:
📖 Sayfa 100 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Umay: Son; kadın doğurduktan sonra karnından çıkan hokka gibi nesne. Buna çocuğun ana karnında eşi denir. Şu savda da gelmiştir: "Umayka tapınsa ogul bolur=birisi buna hizmet ederse çocuk doğar." Kadınlar sonu uğur sayarlar.
"Kurganın merkezinde belirgin ve derin fonksiyonel izlere sahip bir ocağın tespit edilmiş olması bu kurganın sahiplerinin ocak veya ateş kültlerine inandığını göstermektedir. Çok erken çağlardan beri İç ve Orta Asya'da görülen bu kültler çeşitli dönemlerin Türk topluluklarında da zaman zaman ortaya çıkmaktadır..."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Göktürklerde de ateş ocak kültü birleşir ve ocağın sahibi "küçük kardeş” olarak kabul edilirdi; çünkü küçük kardeş ateşi yani soyu daha ileriki nesillere taşırdı. Küçük kardeşe "ocak prensi" yani "ateş prensi" de denirdi. Bilge Kağan'ın kardeşi kahraman Kültigin'in isminin "Kül-tigin" yorumu da bizce buna bağlıdır ve diğer yorumlardan, yani Köl-tigin'den daha doğrudur; böylece bu ifade "kül" kökünden dolayı "ateş prensi" anlamına gelmektedir.
📖 Sayfa 108 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Bu bakımdan ocak, evlilik ve ailenin simgesi oldu. Ailenin devamlılığı "ocağın sönmemesine" bağlıydı, vatanın geleceği de buna.
Bütün tanrılar kurban ister.
📖 Sayfa 32 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
"Mezar anıtlarının cenazelik kısımlarında, bazı Türk beyleri veya hükümdarlarının mumyalanmış cesetlerine rastlanmıştır. Bunlar özgün durumunda herhalde ağaç tabutlar içine yerleştirilmişti. Örneğin Selçuklu Sultanı IV. Kılıçarslan'ın mumyası, bir ahşap tabut içinde, mezar anıtının cenazeliğinde, ebedi uykusuna terkedilmişti.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
"Berel 11 numaralı kurganda yan yana aynı lahitin içine konulmuş erkek ve önündeki kadın cesedi genetik araştırmalara tabi tutulmuş ve erkeğin 30-40 yaşlarında olduğu buna mukabil kadının daha yaşlı olduğu tespit edilmiştir. Yapılan test ve analizler bu iki şahsın aynı zamanda yakın akraba olduğunu göstermiştir. Ana-oğul veya abla-erkek kardeş oldukları düşünülebilir ancak burada muhtemelen Hunlarda, Göktürklerde ve birçok Türk halkında da görülen kocası öldüğünde dul kalan karısıyla erkek kardeşin evlenmesi geleneğinin uygulanmış olması daha doğru bir varsayım olarak ileri sürülebilir.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
19. yüzyılın Altaylarına göre, "yek" veya "aza" olarak da ifade edilen cinlere "oburlar," ölüm ruhlarına "aldaçı," ağır hastalık yapan ruhlara "kaar" veya "albıs" da deniyordu.
📖 Sayfa 122 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Yakutlara ait çeşitli efsanelerde, şamanın karanlıkta kolaylıkla yolunu bulması, hayvan ölümlerine neden olma, göğe yükselme, suyun üzerinde yürüme, yiyecek bulma, vasıta olmaksızın ırmağı geçme, ölü kadını veya erkeği diriltme, ağaç kabuklarını balığa döndürme, çocuk doğumunu dilemesiyle çocuk doğması vb birçok mucizeden söz edilir. Bu mucizelerin ilahi dinlerin peygamberlerinin gerçekleştirdiği ileri sürülen ve hatta Buddha için de söylenen bazı mucizelerle benzer olması da ayrıca dikkati çeker.
📖 Sayfa 140 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Eski Türklerin belirgin bir isim kullanmaktan kaçınmalarına rağmen, bilim insanları, kayıtta ve tasnifte kolaylık sağlamak amacıyla eski Türk dini ve benzeri inançlara sahip başka halkların dinine toptancı bir yaklaşımla "Şamanizm" dediler. Bu adı çağdaş literatüre sokanlar Rus bilim insanlarıydı.
📖 Sayfa 33 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Öte yandan, Türkiye'de ve başka bazı Türk ülkelerinde İslamiyetten sonra gelişen bir "el" kültü olan "Fatma Ana" veya "Fadime Ana" kültünün Umay'la bir bağlantısı olup olmadığını sorgulamak da ilginç sonuçlar verebilir. Doğum yapan kadının doğumunu kolaylaştırmaya ve ağrılarını dindirmeye çalışan ebeler, elleriyle kadının karın bölgesini ovuştururken "Bu el benim elim değil Fatma Ana'nın (Fadime Ana'nın) eli" diyerek yaptıkları işlemin olumlu yönde etkisi olacağını düşünüyorlardı. Fatma ya da Fadime Ana kültü muhtemelen "Umay Ana" inancının İslamileştirilmiş bir şekliydi.
📖 Sayfa 102 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Öte yandan Türklerde çocuk bir anlamda devlet, servet, talih demek olduğundan Umay "hüma kuşu" ile de ilişkilendirilmiştir.
📖 Sayfa 101 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"Kadının kimliği üzerinde çeşitli tartışmalar olmuştur. Kimine göre şaman veya prenses denilen kadın, genç bir şifacı, büyücü, bir destancı veya şamanların arkasında duran, onlar için gerekli arka planı hazırlayan ve belirli gizli bilgiye sahip bir falcı idi.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Mitler yaşayan, dönüşen ve üretilen bir çeşit organizma gibidir.
📖 Sayfa 26 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Günümüze yakın zamanlarda derlenmiş bulunan Buryat efsanelerinde "Bütün zamanların başlangıcında sadece sular ve bu suların içerisinde uyuyan dev bir kaplumbağa vardır. Tanrı, bu kaplumbağayı ters çevirerek, onun karnının üzerine yeryüzünü kurmuştur şeklindeki ifadeler, aynı anlayışın geç dönem Türk mitlerinde de var olduğunu göstermektedir. Buryatların bir kısmına göre de dünya, kaplumbağanın karnı üzerinde değil sırtı üzerindedir. Erken dönemin Göktürk ve Uygur hanedan yazıtlarında, bazı yazıtların kaplumbağanın sırtı üzerine bazılarınınsa karnı üzerine yerleştirildiğini de görebiliyoruz.
📖 Sayfa 236 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
İslamiyet'in kabulünden sonra bile Türklerde eski inanışları ortadan kalkmadı; yeni dine göre yeniden kurgulandılar ve yeni din de eski Türk inançlarına göre tekrar yorumlandı.
📖 Sayfa 24 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Öküz, kurt, samur, ayı gibi hayvanlar eski Türklerde tarihin içinden süzülmüş gelmiş hayvan-ata veya analardır. Onlardan türeyenler onların gücü ve özelliklerine de sahip olur.
📖 Sayfa 208 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"İçinde at kılından fırça, mavi ve yeşil toz (pudra) benzeri madde, mavi boya elde etmede kullanılan bir mineral (vivianit), (ritüel boyama için kullanılmış olabilecek) bir özel kalemin parçaları, bir kayağan taşı veya arduvaz, vivianitden elde edilmiş demir halkalı bir çubuk (asa) bulunan, makyaj çantası olarak ele alınabilecek bir çanta da kadının yanında bulunmuştur.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
"Bilindiği gibi İslâmiyetin gelişinden önceki Türk topluluklarında, "ölünün evi" sayılan kurganların (veya mezarın) etrafında (Çin kaynaklarının da ıspat ettiği gibi) tavaf töreni uygulaması vardı. Bu geleneğin çadır yani mesken ile ölünün evi yani mezar arasındaki ilişkiyi göstermesi de ayrıca kayda değer. Kurgan yapılmadan önce ölünün bekletildiği çadır tavaf edildiği gibi, aynı uygulama, ceset kurganın altındaki defin odasına gömüldüğü zaman da tekrarlanıyordu.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Türk mitolojisindeki tanrıların temel gruplanmalarıyla Sümer mitolojisindekiler benzerlik taşır. Türk mitolojisinde de Sümer mitolojisinde de önemli birkaç büyük tanrı dışında, fonksiyonlarına göre önemi azalan başka tanrılar vardır. Büyük tanrılar, evreni, gökler âlemini, yeri ve suları genel anlamda kontrol eden tanrılardır.
📖 Sayfa 52 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"Birtakım yorumlara göre ise kadın kocası öldüğünde sembolik olarak birlikteliğine ifade etmek üzere bir müddet mezara inerek kocasına sarılır ve yatar sonra da mezardan dışarı çıkarmış, bazen hiç mezara inmeden birlikteliğini ifade etmek üzere saçından bir tutamı mezara koyarmış.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Türklerde tanrı tasavvuru Gök-Yer/Su-Atalar formülüyle ifade ettiğimiz çeşitli kültlerle birlikte karşımıza çıkmaktadır.
📖 Sayfa 29 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Başkurtlara göre memelerini omuzuna atmış uzun memeli bir kadın olan , gece uyuyanların üzerine çökerek, onların ağızlarına memelerini koyarak nefes alamamalarını sağlamak suretiyle boğarmış.
📖 Sayfa 123 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"Anadolu'daki bir kısım kümbetlerde cenazelik katında ortada bulunan taşıyıcı tek bir ayağın "dünya sembolizmi" ile ilgili olarak bir eksen gibi düşünülmesi; yukarıda da belirttiğimiz gibi bir mikrokozmos olan çadırın merkezdeki direği veya duman açıklığından aşağı inen düşey hattın ana eksen (dünyanın ekseni) sayılması ile aynı anlama sahiptir.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
"Türk soylu ve başka Bozkır halklarının bir araya gelerek oluşturdukları ve Herodot'un İskit tanımlamasıyla anılan İskitlerin de daha doğudan Kuzey Karadeniz bölgesine geldikleri ifade edilmektedir. Bu ve benzeri vasıfta olup Doğu Avrupa'ya gelen halklar, gömü mimarisi ve geleneklerini de beraberlerinde getirerek ve bulundukları bölge geleneklerinden de etkilenerek kurgan tipi mezarların belirli tiplerini veya kimi başka mezar tipleriyle karışık şekillerini meydana getirdiler.."
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Çeşitli geç dönem derlemelerinde yer unsurlarının nasıl ortaya çıktığıyla ilgili mitler de vardır. Radloff Altay'dan bir derlemesinde: "Sõk'un ilerisinde Orşulang adında bir dağ vardır, bunun tepesinde Altın Çöçü [altın Tas] adında bir kaynak vardır. Bu su, yazın ısınmaz ve en soğuk geçen kışlarda bile donmaz" dedikten sonra şu miti aktarır:
📖 Sayfa 91 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Robert J. Braidwood, Tarih Öncesi İnsan adlı güzel kitabının özet bölümünde şu muhteşem tespiti sunar: "Buraya kadar okuduğunuz sayfalarda, insanoğlunun bu gezegendeki yaşamının %99'unun öyküsünü dinlediniz. Tarihçilere anlatması için yalnızca %1'ini bıraktım."
📖 Sayfa 27 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"Kurganlarda ölü maskeleri daha geç devirlere kadar devam etmiştir. Masklar genel olarak takıldığında mask neyin tasviri ise onun kişiliğine bürünüldüğüne inanıldığına göre, bire bir ölünün yüzünün kopyesinin çıkarılması da onun dirilişinin sağlanmasına yönelik bir uygulama olmalıdır.
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Masklar ayrıca kötü ruhlardan korunma, gizlenme vb. gibi anlamları da içeriyordu.."
Çeşitli Türk topluluklarında "Tanrı" (Tengri) ismi bazen genel anlamda Tanrı'yı ifade etmek için bazen de özel anlamda belirli bir tanrıyı belirtmek için kullanılmıştır. Genel tanrı isminin yerine denildiği de olmuştur. Anohin'e göre Altaylar gök yüzündeki ruhlara , yeryüzündekilere - veya , yeraltı ruhlarına demişlerdir.
📖 Sayfa 38 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Umay kültü en erken Göktürk yazıtlarında karşımıza çıkmakla birlikte aslında bereket ve doğumla ilgili olarak İç Asya ve Orta Asya'da taş devrinden beri var olan ana tanrıça kültlerine bağlanan çok eski bir inançtır. Devlet yazıtlarında dahi isminin geçmesi onun ne kadar önemsendiğinin bir kanıtıdır. Çünkü o hayatın en önemli konularından biri olan çocuk doğumuyla doğrudan ilgili olan bir tanrıçadır.
📖 Sayfa 95 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Türkler (özellikle Uygurlar) cinlere "yek" diyorlardı. Kan içen hortlaklar içinse "İçkek" ismini kullanıyorlardı.
📖 Sayfa 122 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Tanrı sözcüğü Türklerde başlangıçta sadece Gök Tanrı'yı ifade etse de o, her şeyi yaratan, ezeli ve ebedi bir tanrı olarak görüldüğünden, Müslüman Türkler "Allah" ifadesinin yerine "Tanrı" ifadesinin kullanılmasında bir sakınca görmediler. Bununla birlikte Müslümanlar ellerini açıp dua ederken başlarını yukarı doğru kaldırdıklarına göre, içgüdüsel olarak Tanrı'yı gökte aramanın evrensel bir durum olduğu da söylenebilir.
📖 Sayfa 57 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"Mezarlıkta bulunan ve I. Kurgan'ın hemen yakınında olan II. Kurganda, 1.80 m derinlikte, üzerini tomrukların kısmen kapattığı, karnı üzerine yatınılmış ve ayakları bükülü bir at kadavrası bulunmuştur. Tomruklardan yapılmış özel bir teras üzerinde bulunan atın kafatasında, başına vurularak kurban edildiğini gösteren bir delik bulunuyordu; ayrıca ağzında da demir gem vardı. Atın bulunduğu ahşap döşemenin sağaclarında, bunun hemen altında beş kütükten oluşan zemin üzerine yatırılmış 8 yaşında bir çocuk iskeleti ortaya çıkarılmıştır
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Türk mit, efsane ve destanlarında Türk Dünya Hâkimiyeti kavramıyla ilgili pek çok parça ve iz bulunmaktadır. En güzel örneklerinden biri Oğuz Kağan Destanıdır. Bunun Budist kavramlardan geçerek Türk - İslamlaşmış şekli "kızıl elma" ülküsüdür.
Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
"Ankara Güdül'de kurgan olduğu ileri sürülen taş yığma tepeler eğer kazılır da altında mezar odası olduğu anlaşılırsa, kurgan oldukları tescil edilecek ve herhalde bu kurganları da Friglere bağlamak gerekecektir.
Kurganlar: Eski Türklerin Kutsal Mezarları, Yaşar Çoruhlu
Bunların düşünüldüğü gibi 11-12. Yüzyıl Türk topluluklarına ait olduğu ortaya çıktığı takdirde de Türk Mimarisi ve arkeolojisinde de önemli bir gelişme sağlanmış olacaktır.."
Macar araştırmacı Louis Ligeti, kitabında, Bizans kaynaklarından derleyip toparladığı, Göktürk-Bizans elçilik ilişkilerinden bahsederken, Bizans imparatoru II. Justinus'un Kilikyalı Zemarkhos başkanlığında gönderdiği elçilik heyetinin başına gelenlerden renk li bir şekilde ama iğneleyici bir dille söz eder. Konuyu anlatırken Türklerdeki ateşin temizleyici olduğu inancına dair bilgileri de şu şekilde aktarır:
Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Kültigin, Bilge Kağan ve Atatürk öldükten sonra ne olduysa o oldu. Yavaş yavaş tanrısal düzen bozuldu. Değersizler değerli konumuna geçti, değerli olana değer verilmedi. Ahlak, fazilet, erdem sona erdi.
📖 Sayfa 173 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Şaman davulları, insan eliyle kirletilmemiş ağaçtan ve muhtemelen yardımcı ruh olan hayvanın derisinden yapılırdı. Davul yapıldıktan sonra çeşitli tanrı ve ruhların onayına sunulur. Bir rivayete göre dağ ruhu, başka bir rivayete göre Erlik davulu kabul eder ve şamanın ömrü boyunca kaç davul kullanacağını söyler. Böylece şamanın ilk ömrünün ne kadar süreceği de aşağı yukarı belli olmuş olur.
📖 Sayfa 151 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
İbn Fadlan'ın seyahatnamesinde Türkler hakkında verilen başka bilgilerde de onlardaki tanrı anlayışına açıklık kazandırabilecek sözler bulunmaktadır. Seyahatnamede, Başkurt (Başgırt) Türklerinden söz edilen yerde, bir Türkün ağaçtan yaptığı bir fallus şeklini boynuna asıp ona saygı gösterip secde ettiği belirtilir ve bahsedilen Türkün, gerekçe olarak onun benzerinden dünyaya geldiğini söylediği ifade edilir.
📖 Sayfa 48 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Hicri 411, Miladi 1020 tarihinde ölen ünlü İranlı yazar Firdevsî, Şehname isimli eserinde Türklerle İranlılar arasındaki savaşları kendi ulusunu ön plana çıkararak ele almaya çalışırken, bir savaş sırasında, bir Türk büyücünün, bir dağın tepesine çıkarak havayı değiştirip, İranlıların yenilmesini sağladığı anlatılır. Her ne kadar metinde taşının ismi geçmese de diğer pek çok rivayetten de biliyoruz ki bu büyü yada taşıyla yapılmıştır: ...
📖 Sayfa 84 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Şamanların hayatları boyunca kullanmaları gereken sayıda davulu kullandıktan sonra öldüklerine inanılır. Ölümünün geldiğini önceden anlarlar. Öldüğü zaman gövdesi bazen toprağa gömülür bazen de ormanlık ve ağaçlık bir alanda kimisi katafalk gibi yapılarak yerden yükseltilmiş ağaç lahitlere gömülür. Davulu ve eşyaları mezarın içine konulabileceği gibi davulun en yakınındaki ağacın budağına asılarak terk edildiği de olur.
📖 Sayfa 168 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Türk mitleri kaynağını genel olarak eski Türk inançlarından alır. Eski Türklerin dininden söz etmek gerekirse bu üniversalist bir dindir. Başka bir deyişle eski Türk dininin ve dolayısıyla mitolojisinin başlıca aktörü doğa olmuştu. Bu bakımdan Türk mitleri, eski dönemlerde oluşan zemininin doğayla ilgili olması bakımından bir bütünlük arz eder.
📖 Sayfa 22 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Azerbaycanlı Türk araştırmacı M. Seyidov'a göre, eski Türklere ait tangrı sözcüğünün kökü tan(g)'dır. Eski Türk yazıtlarında ve birçok çağdaş Türk lehçesinde tan, güneşin doğduğu yerdir. Bu nedenle tangrı sözcüğü güneşle ilişkilidir ya da güneşi çağıran, doğmasını sağlayan anlamındadır.
📖 Sayfa 36 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Eski Türk halkları üniversalist bir anlayışla, doğa ve evrene ilişkin çeşitli ve kendisine büyük, gizemli ve önemli gelen unsurları tanrılaştırmıştır.
📖 Sayfa 30 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Yakutlar arasında biraz yozlaşmış olmakla birlikte bugün de kutlanan Isıah Bayramı daha çok Küçük Isıah Bayramı ve Büyük Isıah Bayramı olarak kutlanırdı ve Küçük Isıah Bayramı doğanın canlanmaya başladığı, otların yeşerdiği dönemde kutlanan mevsim dönümünü esas alırdı. Bu bakımdan Nevruz ile ortak yönleri söz konusu olan bu kutlamalar göğe dua ve sunularla bolluk ve bereket dilemek üzere yapılan toylar şeklindeydi. Büyük Isıah Bayramı da yaz mevsimiyle ilgili olup benzer amaçlar taşırdı.
📖 Sayfa 92 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Maaday Kara Destanı, kahramanlarla ilgili bir metin olması dolayısıyla destan olarak ele alınsa da aslında tam anlamıyla mitsel bir metindir. İnsanlar arasındaki olaylar anlatılıyor gibi görünse de alt metinde yaratılış temalı bir anlam söz konusudur. Oğuz Kağan Destanında da gördüğümüz bu husus Türklerde aslında bütün büyük destanların bir anlamda yaratılış destanlarının versiyonları olduklarını ortaya koyuyor.
📖 Sayfa 184 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Düalistik düşüncelere göre Ülgen ahlaki anlamda bir "iyilik" tanrısıdır. Dolayısıyla oğulları ve kızları da öyledir. Yaratılış efsanelerinde de görülebileceği gibi o, dünyayı ve insanı yaratan bir yaratıcıdır.
📖 Sayfa 66 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Oğuz Kağan Destanı aslında bir anlamda Oğuz Türklerinin yaratılış efsanesi olarak ifade edilebilir. Bu yönüyle aynı zamanda mitolojik bir metindir.
📖 Sayfa 63 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Gök Tanrı'nın işaretlerinden biri de renktir ve onlar da beyaz ve Türk mavisidir [türkuaz]. Bu nedenle gök ve beyaz rengindeki her şey Gök Tanrı'ya doğrudan veya dolaylı olarak işaret ettiğinden kutsallaşır. Güneşin doğduğu doğu yönünün renk simgesi mavi ve battığı yönün renk simgesi beyazdır.
Her dinin teorik yapısı mitlerle yeniden kurgulanıp ifade edilir.
📖 Sayfa 13 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Ulu bir dağ, ulu bir ağaç ve erişilmez gök vb. her Türk topluluğunda tanrı sayılabilmiştir.
📖 Sayfa 32 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Türklere ait birçok efsane, masal ve hikâyede ay "erkek" , güneş "dişi" olarak algılanır.
📖 Sayfa 39 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
“Dünya Beyi” öldükten sonra ne oldu? Kültigin, Bilge Kağan, Atatürk öldükten sonra ne oldu ise o oldu. Yavaş yavaş tanrısal düzen bozuldu. Değersizler değerli konumuna geçti, değerli olana değer verilmedi, ahlak, fazilet, erdem sona erdi. Dünyanın çivisi çıktı.
📖 Sayfa 212 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Zaman tanrısı buyurunca insan oğlu hep ölümlü yaratılmış.
📖 Sayfa 211 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Orta Avrasya sathına yayılmış her Türk topluluğu kendi bulunduğu ve vatanı olan coğrafyadaki bazı dağları kutsal veya tanrı-ruh olarak kabul ediyordu. Türkiye'de (daha erken devirlerde de kutsal olan) Kaz Dağı, Ağrı Dağı, Erciyes gibi büyük dağlar varken Altay bölgesinde Altay Dağları, daha batıda Ural Dağları veya Orta Asya'da Tanrı Dağları mevcuttu. Tabii nisbeten daha küçük Türk topluluklarının bulunduğu yerlerdeki başka dağlar da tanrı veya kutsal sayılmıştır. Sonuçta dağ kültü nerdeyse bütün Türklerde yaygındı.
📖 Sayfa 90 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Mitlerde bazı yerlerde Güneş tanrısı bir tanrıça gibi, dişil olarak ele alınmıştır. Bazen Gök Tanrı'nın karısı olarak da ifade edilmiştir. Ancak çeşitli dönemler de Maniheizmin ve daha sonra da İslamiyetin etkisiyle olumlu anlamların yüklendiği Güneş, eril unsurla ve Ay, dişil unsurla birlikte ele alınmıştır. Bunu en güzel edebiyat alanında da etkili olan ve çoğunlukla kadın güzelliğini ifade etmek üzere belirtilen "ay yüzlü" betiminde görmekteyiz.
📖 Sayfa 73 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Başkurt kozmogonisinde Güneş ve Ay insan biçiminde temsil edilir. Başkurt masallarından anlaşıldığına göre; Güneş kadın, Ay ise erkektir. Masal metinlerinde anlatılanlar daha eski zamanlardan ulaşılmış bir mitten pek de farklı değildir.
📖 Sayfa 72 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Söz konusu masallarda Güneş, al renkli bir su kızıdır. Bu kız denizden çıkarken altı yedi metre uzunluğundaki saçları suyun üzerinde yüzmeye başlamış. Al kız, gökten yıldızları alarak bu yıldızları toka gibi kullanmak suretiyle saçlarını toplamış.
Türkler ateşi bir tanrı veya ruhla ilişkilendirse de ona doğrudan ibadet geliştirmemişlerdir; çünkü onların daha büyük saydıkları Gök ve Yer-Su tanrı ve ruhları vardır. Dolayısıyla bazı ihtiyaçları için sunu yaparak yardım talep etmiş olmaları dışında, temel ibadet şeklinde bir şeyin söz konusu değildir. Ateş, Türk yaşamının düzenlenmesinde yardımcı olan ruhlardan veya kutsal sayılan ögelerden yalnızca bir tanesidir.
📖 Sayfa 111 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Her şeyi, dünyayı, insanları yaratan ve insanları kut (devlet, mutluluk) ve ülüğü (kısmet, talih) veren Gök Tanrı'nın çocukları da vardır. Bunlar kız veya erkek olabilir ancak haklarında pek bir bilgi yoktur Eski Türkçe metinlerde veya derlenmiş bazı mitler de Gök Tanrı'nın kızlarıyla veya Gök Tanrı'dan gelen kızla evlenen kahramanlardan veya hükümdarlardan söz edilir:
📖 Sayfa 62 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Mit, insanların kendi varlıklarını bildiklerinden beri yarattıkları, kurgusal bir zaman ve mekâna bağlı olarak geliştirdikleri yaratıcı güç veya güçler, yaratılış, var olma, yaşam, yok oluş ve bunlarla ilgili konuların söz konusu olduğu, kimine göre tanrısal düzeni yansıtan öyküler olarak tanımlanabilir ve mitoloji de bunları bilimsel metotla inceleyen sosyal bilim alanı olarak ele alınabilir.
📖 Sayfa 11 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Derlenen mitler ve eski metinlerden anlaşıldığına göre, çeşitli Türk toplulukları, bazı tabiat unsurlarını tanrı olarak nitelerken bazılarını da yine tanrı anlamında olmakla beraber, derece olarak daha aşağıda olan ruhlar olarak ifade ederler.
📖 Sayfa 31 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Bu erken dönemlerde at bazı kabilelerin kendisinden türediklerine inandıkları kutsal bir hayvandır.
📖 Sayfa 176 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Şamanlardan kaydedilen algış/alkış (dua) aslında tanrı veya ruhların isimleri göğe veya yere hatta yeraltına bağlı olarak hep bir arada da bulunabilirler. Sonuçta şaman bütün bu üç dünyayla bağlantılı olarak tören yapmaktadır.
📖 Sayfa 55 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Tanrıları veya ruhları ifade eden hayvan veya insan biçimleri, daha çok kukla veya model ya da bebek biçiminde yapılmıştır. Bunlar tös (töz) olarak ifade edilir. Bazen bezden, bazen metalden veya ağaçtan yapılırlar. Eskiden çocukların oynadıkları bez bebeklerin de aslında bunlardan geliştiğini düşünmek mümkündür. Kaşgarlı Mahmud bu bebeklere diyordu: "Kudhurçuk: Kız çocuklarının insan suretinde yaparak oynadıkları bebek, kukla."
📖 Sayfa 41 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Türkler şan kazanmadan ya da savaşmadan ölmeyi küçüklük sayıyorlardı. Öte yandan savaşta da iyi güçleri temsilen galip olunmalıydı; çünkü savaşta öldürülen önemli düşmanların ruhları öteki dünyada hizmetkar olarak kullanılıyordu.
📖 Sayfa 189 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
bazı şamanist Türklerde zayıf doğan çocukların güçlenmeleri için toprağa bastırıldığı ve sonra çocukların kısa zamanda güçlendiğinin ifade edildiğini görüyoruz.
📖 Sayfa 192 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Yakutlar cennet-cehennem kavramlarını Hıristiyanlardan öğrenmiştir, çünkü kendi kültürlerinde, öteki dünyada mükafat veya cezalandırma yoktur. Bahsedilen bu son husus da bütün Türk halkları için geçerlidir. Türkler yaptıkları iyi ya da kötü işler karşılığında öldükten sonra ödül veya ceza alacakları bir cennet veya cehennem anlayışını Budizm, Maniheizm, Hıristiyanlık, İslamiyet gibi dinlerle öğrenip kabul etmişlerdir.
📖 Sayfa 336 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Bazı Türk destanlarında ölüler âlemiyle yaşayanların âlemini bir kara ırmak ayırır (Toybodum Nehri) veya bu kara ırmak ikisi arasında sınırı teşkil eder.
📖 Sayfa 334 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Ülgen'in kendisi gibi birer "iyilik" tanrısı olarak ifade edilebilecek oğullarının isimleri Anohin'in tespit ettiği Altay rivayetinde "1.Karşıt, 2. Puura-Kaan, 3.Yajıl-Kaan, 4.Burça-Kaan, 5.Kara Kuş (kartal), 6.Paktı-Kaan, 7.Er-Kaanım" şeklindedir. Bunlardan Puura-Kaan, Buğra; Er-Kaanım, Erkan olarak günümüzde erkek ismi olarak kullanılmaktadır.
📖 Sayfa 67 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
İslamiyetin yayılmaya başladığı devirlerde Türklerin tanrı anlayışının ne durumda olduğunu konuyu biraz basite indirgese de Kaşgarlı Mahmud'un șu sözlerinde izleyebiliyoruz:
📖 Sayfa 30 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Yere batası kafirler göğe ... Tengri derler. Yine bu adamlar büyük bir dağ, büyük bir ağaç gibi gözlerine ulu görünen her şeye ... Tengri derler. Bu yüzden bu gibi, şeylere yükünürler (secde ederler). Yine bunlar bilgin kimseye ... Tengrigen derler.
Çeşitli araştırmalara göre ilk ve en etkili şamanlar kadınlardı. Ancak daha sonra bu işte baskın rol almaya başlayan erkek şamanlar, ilk dönemlerde kadın şamanların büyük etkisi nedeniyle görünüş bakımından kadın şamanlara benzemeye çalışmış olmalıdırlar.
📖 Sayfa 101 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Türklerin din anlayışları, kavimlerin gösterdiği toplumsal yapı değişiklikleri nedeniyle, zamana ve yere bağlı olarak farklılıklar göstermektedir.
📖 Sayfa 29 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Gök ve yer (su-atalar) formülü evrenselci bir karaktere sahip, eski Türk dinine bağlı dikotomik bir anlayışa işaret etmektedir. Orhun yazıtlarında da bu anlayışı gösteren çeşitli ifadeler vardır. Bu husus Çin kültüründeki ying ve yang (yer ve gök) ilkesinin Türk kültürüne özgü bir ifadesidir ve Türk sanatında bunun en güzel yorumunu hayvan mücadele sahnelerinde buluyoruz.
Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
İslamiyetten sonra hayvan donuna girip birbirleriyle mücadele eden kamların yerini, dervişler ve şeyhler almıştır.
Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Mezara gömülme esnasında yapılan işler de birçok Türk topluluğuyla ortaktır. Tabut, eller üzerinde taşınarak öküze yüklenmek suretiyle mezara götürülür. Taşıyanlar ve mezarı kazanlar işlerini çabucak bitirip dönmek isterler. Eve dönerken kesinlikle geriye dönüp bakmamak gereklidir. Ayrıca kapıdan eve girmeden önce de kendileri ve tabutu taşıyan hayvanlar; cesedin altına konan saman ve tabut yapımından kalan kıymık ya da parçalarla yakılan ateşin üzerinden geçer.
📖 Sayfa 340 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Gök Tanrı'nın fiziki bir şekli olmadığı düşünüldüğünden onun yırtıcı hayvan veya kuş şekillerine girerek veya onların temsiliyle insanlarla bağlantı kurduğu düşüncesi mevcuttu. Bu, İsa'nın doğumu mitinde de olduğu gibi babanın bir fonksiyonu olmaksızın Tanrı tarafından doğumun gerçekleştirilmesiyle ilgilidir. Böylece Hıristiyan peygamberi İsa'nın doğumu efsanesi de kökünü Paganizmden alan bir öykü olarak karşımıza çıkıyor.
📖 Sayfa 270 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Eski Türk Mitolojisi'nde mahiyeti pek belirgin olmayan bazı tanrı veya ruhlar da vardır. Bir kısım araştırmacılar "ödlek" (Od Tengri) adında bir zaman tanrısından, eski Çin kaynaklarına dayanarak yaz ve kış tanrılarından, Ötüken adlı bir yer tanrıçasından (dişi yer ruhu), demircilerin koruyucu tanrısından vb. de söz etmektedirler.
📖 Sayfa 127 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Her şeyin canı, ruhu vardır ve her şey birbirine dönüşebilir; ki biraz animizm biraz da fetişizmle yakınlık kurulabilecek bu anlayış tek bir tanrı inanışının söz konusu olmasına rağmen Türk İslam dönemlerinde de devam etmiştir. Özellikle Türk kökenli tarikatlarda şeyhlerin ve dinin ileri gelenlerinin duruma göre kâh bir hayvan biçimine, bir nesnenin şekline veya farklı bir insanın kılığına girdikleri, kah uçtukları veya çok hızlı hareket ettikleri, görünüp kayboldukları gibi mitsel ögeler menkıbelerde sıklıkla karşımıza çıkar.
📖 Sayfa 39 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
İbn Fadlan seyahatnamesinde Oğuzlarda atalar kültüne işaret eden şu ifadelere de yer vermektedir:
📖 Sayfa 30 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Hiçbir şeye ibadet etmezler. Aksine büyüklerine Rab (Allah) derler.
Proto-Türk devrinde, kimi bilim adamlarınca Chou hükümdarı ava çıktığında atalar tapınağına kurban olarak sunmak için okla geyik vuruyordu. Granet'in açıklamasını doğru olarak kabul edersek hükümdarın geyiği avlayıp yanındakilerle birlikte yemesi, onun ruhunun kendisine ve yanındakilere geçmesi içindi.
📖 Sayfa 304 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Batı mitleri daha çok kötülüğün egemen hale gelerek varlığı yok etmeye çalıştığını ifade eder, oysa Doğu anlayışlarında bu düşünceden daha çok varlığın iki tarafının birbiri ile mücadele etmek suretiyle yaşam enerjisini, yani varlığı sürdürdüğü anlayışı vardır.
📖 Sayfa 75 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Türk avlanma şekillerinin en önemlilerinden birisi sürek avıdır. Sürek avı, av hayvanlarının çeşitli yollarla kovalanarak belirlenmiş bir yere toplanmasına ve böylece avlanmasına dayanıyordu. Bu avlar sırasında atlar, avcı kuşlar, av için terbiye edilmiş çita ve pars gibi çeşitli hayvanlar kullanılmaktaydı.
📖 Sayfa 304 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Kayrahan! Kayrahan! / Alas! Alas! Alas! /Avuç içi kadar bir ara aç! / İğne başı kadar bir delik aç! / Ben, soyumun tohumu (yağmur yapan), / sedir ağacının kökü, / Abu Tobi haykırdı, / Ongostoy Kuldurak haykırdı, / Gökyüzünün göbek bağı yeryüzünde olsun! / Yeryüzünün göbek bağı gökyüzünde olsun! / Atalar beyi Paştıgaş'a sesleniyorum, / Gökyüzünün yolunu aç! / Avuç içi kadar bir ara aç! / İğne başı kadar bir delik aç! / Yüce dağların arkasından geç! / Abakan kaynağından geç! / Kayrahan! Kayrahan! / Alas! Alas! Alas!
📖 Sayfa 86 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Kötülüğün efendisi Erlik, araştırmacılar tarafından derlenmiş bazı yaratılış mitlerinde, başlangıçta "er" yani 'kişi olarak dünyanın yaratılışı işini gerçekleştirecek olan tanrının yanında ve onun yardımcısıyken, daha sonra ağzına aldığı toprağı tanrıdan habersiz yiyerek kendi insanlarını yaratmak isteyince cezalandırılarak yeraltının efendisine dönüşür.
📖 Sayfa 119 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Kara bütün olumsuz niteliklerin ortak renk simgesidir, o aynı zamanda karşı konulamaz büyüklükteki gücün de bir ifadesidir. O yüzden Erlik kara bir ata veya öküze biner. Onun bineğinin bu şekilde anılması Hint-Budist tanrısı Yama'ya ya da Kala-Yama'ya benzer. Yama, ölüm Tanrısı; Kala-Yama ise zaman ve ölüm tanrısıdır.
📖 Sayfa 117 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Erlik, özellikle Altaylar ve çevresindeki Türklerin günümüze yakın yüzyıllarda ve hatta günümüzde kötülüğün efendisi olarak tanıdıkları tanrıdır. Bu tanrı için bu ismin en erken kaçıncı yüzyıllarda kullanıldığını bilmiyoruz, ama "er" sözcüğünden türetilmiş olduğu kabul edilecek olursa Türkçenin en erken dönemlerinde de var olabileceği ileri sürülebilir; ancak "er" sözünün "Erlik" ya da benzeri bir forma ne zaman dönüştüğünü belirleyebilmek çok zordur.
📖 Sayfa 115 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Tanıma ayrıntılı bakıldığında mitlerin ana gruplar içinde sınıflandırılarak incelenebildiği anlaşılır. Bunlar teogoni, kozmogoni, antropogoni, eskatoloji¹ vb alanlardır. Her biri kurgusal olarak ve mitlerle tanrıları, evreni ve dünyayı, onların yok oluşunu, ölümü anlatır. Bunların dışında bitkilerin oluşumu, hayvanların ortaya çıkışı ve yaşantıları hakkında mitler de vardır.
📖 Sayfa 14 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Özellikle göl ve nehir kıyılarında yaşayan Türk topluluklarında bereket, refah ve bolluk timsali olarak görülmüştür. Evlilikte de mutluluk ve üremenin simgesidir.
📖 Sayfa 278 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Şeriatlar meydana gelmeden ve Buddha (Budâsif) ortaya çıkmadan önce yeryüzünün doğusunda yaşayan insanlar şamaniyyûn idiler.(…)
📖 Sayfa 28 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Bunlar zamanın ebediyetine, ruhların tenasühüne, feleğin sonsuz bir boşlukta düşmekte olduğuna inanırlar.
Türk İslam dönemi tarikatlerinde karşımıza çıkan menkıbelerde tarikat şeyhinin veya ermişin sıklıkla biçim değiştirerek bir güvercin veya kartal şekline büründüğünü, uzak yerlere kuş bedeninde kolayca ulaştığını veya düşmanla (örneğin rakip tarikatin hayvan biçimine girmiş şeyhiyle) hayvan biçimine girerek mücadele ettiğini görebilmekteyiz. Tarikat şeyhlerinin veya ermişlerin bu hünerleri tıpkı şamanların biçim değiştirmeleri gibidir.
📖 Sayfa 60 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Animizm esas olarak ve en basit şekliyle bütün varlıkların, canlı cansız her şeyin bir ruhunun bulunduğuna inanmaktır..
📖 Sayfa 103 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Tanrıları veya ruhları ifade eden hayvan veya insan biçimleri daha çok kukla veya model ya da bebek biçiminde yapılmıştır. Bunlar tös (töz) olarak ifade edilir. Bazen bezden bazen metalden veya ağaçtan yapılırlar. Eskiden çocukların oynadıkları bez bebeklerin de bunlardan geliştiğini düşünmek mümkündür. Kaşgarlı Mahmud bu bebeklere kudhurçuk diyordu. "Kudhurçuk: Kız çocuklarının insan suretinde yaparak oynadıkları bebek, kukla."
Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Ay ve güneş kültü bilindigi gibi proto-Türk devirlerden beri etkilerini sürdürmüş, hatta İslamiyetten sonraki devrelere de sızmıştır. 'Ay atam güneş anam' deyimi bunu ifade eder. Eski Türklerde kadın, çoğu kere güneşle ilişkilendirilmiştir.
Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Asyalı Türk topluluklarında başka hayvanlardan türemeyle ilgili destanlar da vardır. Bu hayvanlardan biri attır.
📖 Sayfa 176 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Gök Tanrı inancı özellikle büyük imparatorlukların kurulduğu devirlerde genel bir kült olarak kabul edilmiştir. Gök Tanrı da tanrıların en büyüğü sayılmış olmalıdır.
📖 Sayfa 19 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
(...) Kaşgarlı Mahmud, Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazdığı ünlü sözlüğü Dîvânü Lugat'it Türk'te, hakaret amacıyla kâfirlerin putlarının başına pislediklerini övünerek söylemekten çekinmemiştir: "Kelnğizleyü aktımız / Kendler üze çıktımız / Furhan ewin yıktımız / Burhan üze sıçtımız / Seller gibi aktık / Şehirler üzerine çıktık / put evini yıktık / putlar üzerine yestehledik."
📖 Sayfa 23 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu
Türklerle ilgili birçok efsane, destan ve hikayede at, sahibinin yakın arkadaşı, zafer ortağı, en değerli varlığı sayılmıştır. Savaştaki faydaları dolayısıyla kuvvet ve kudret timsali de olmuştur. At sürüleri ise zenginliğin ifadesi olarak görülmüştür.
📖 Sayfa 274 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
İl üstüne bolluğun ver,
Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
İl içinde bize de ver,
Başlıyoruz dileğimize
Kaldırıyoruz ellerimizi,
Güneş şahit ol!
Koyun ve özellikle beyaz koç eski Türklerde Gök Tanrı'ya sunulan kurbanlar arasındaydı.
📖 Sayfa 290 · Türk Mitolojisinin Ana Hatları, Yaşar Çoruhlu
Oğuz Kağan beylere ve halka yarlık verdi ve "Ben sizlere oldum Kağan: alalım yay ile kalkan; nişan olsun bize buyan; kurt olsun bize uran; demir kargı olsun orman: av yerinde yürüsün kulan; daha deniz daha müren; güneş bayrak, gök kurıkan dedi.
📖 Sayfa 207 · Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, Yaşar Çoruhlu