İmam Gazali'nin Düşünmenin Doğru Ölçüsü adlı eseri, Araştırma-İnceleme türünün önemli örneklerindendir. Muhammed Yazıcı çevirisiyle Ketebe Yayınları tarafından Türkçeye kazandırılmıştır. Bu sayfa, Düşünmenin Doğru Ölçüsü'den damıtılan en akılda kalan cümlelere ayrılmıştır.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü'den En Beğenilen Alıntılar
Her dost, dostuna kavuşmayı ister.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Acele şeytandan, temkin Allah'tandır..
📖 Sayfa 35 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
"Her nebiz müskirdir, her müskir haramdır"
📖 Sayfa 39 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Allah'ın ayetlerini sağa sola çekerek polemik yapanlar çıkar ki bunlar da cehennemliktir.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Cahil bir dost ise akıllı olan dosttan daha zararlıdır.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
mantık, düşüncenin grameri; gramer, dilin mantığıdır.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
"Hak kişilerle bilinmez, önce hakkı öğren, ki kimin haklı olduğunu öğrenesin.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Hikmet ise ilim ve ilmi delillerdir.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
"Kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler ( derhal Allah'ı hatırlarlar da) sonra hemen gerçeği görürler."
📖 Sayfa 81 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Mantık, kelime olarak konuşma anlamına gelen "nutk" kökünden; hariçte ise nutk. "mantıktan türer. Konuşmak, düşünebilmenin sonucudur. Düşünme île konuşma, birbirinin sebep sonucudur, birbirinden ayırt edilemez.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
cahil dost, akıllı düşmandan daha zararlıdır.
📖 Sayfa 24 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Ruhaniyet itibarıyla en güçlü ölçü, kıyamet gününün terazisidir. İnsanların inanç, düşünce, bilgi ve eylemleri onunla ölçülür.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
İşte onlar o kimselerdir ki, hidayet karşılığında sapıklığı satın aldılar da, ticaretleri kâr etmedi, doğru yolu da bulamadılar.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Bakara/16.
Şüphesiz Rabbin doğru yolda daim olanları en iyi bilendir..
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Keşke bireysel görüş ve akıl yürütmeyi bil-ginin ölçüsü kabul eden kimse Hz. İbrahim'i kendisine örnek alsaydı! Hz. İbrahim muarızıyla tartışırken,
📖 Sayfa 25 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
"Benim Rabbim hayat veren ve öldürendir," demişti.
Muarızı da, "Ben de hayat veren ve öldürenim," diye karşılık vermişti.⁸
Hz. İbrahim böylece argümanının muhatabının anlayış ve ahlak yapısına uygun olmadığını anlayınca onun mizacına daha uygun ve anlayışına daha yakın bir argüman getirmek üzere
"Allah güneşi doğudan getirmektedir, öyleyse hadi sen de onu batıdan getir,"⁹ demişti.
❝ Hakikatin izleri silinmiş, setler yıkılmış, kötülük ve çirkinlik dört bir yana, yayılıp insanların oyun ve eğlencesine dönüşmüşken bụ öğütlerimin ne yararı olabilir? Bir topluluk Kur'ân'ı terk edip onu yapayalnız bırakmış, Peygamber'in [sav] öğretilerini yele vermiş. Tüm bunlar cahillerin işgüzarlıkları, güya dine destek uğruna bilgelerin (ariflerin) konumunu sahiplenmelerinin sonucudur. Çoğu bilgisizlik içinde olup kendi heva ve heveslerine uyarak insanları yoldan çıkarırlar. Şüphesiz Rabbin doğru yolda daim olanları en iyi bilendir. ❞
📖 Sayfa 116 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Kuruntuların seni şeylerin özüne göre değil, görüntüsüne göre karar vermeye zorluyor. Bundan dolayı bir sözü, özü itibarıyla değil, üslubundaki güzellik ya da sahibine dair hüsnüzannınla ölçüyorsun.
📖 Sayfa 63 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Şeytan, kendi ölçüsünü doğru ölçüye benzeterek insanların düşüncelerini onunla ölçmesini sağlayıp yanılmalarını amaçlar. Ancak şeytan ancak gediklerden sızar, gedikleri kapatan kişi şeytanın hilesinden emin olur.
📖 Sayfa 69 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Allah'ın mâsivâyla* iletişimi bu üç tezahür ve onlara yerleştirdiği iletişim prensipleriyle gerçekleşir:
📖 Sayfa 8 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝ Kur'an, mantık, kâinat. ❞
İnsanoğlunun hakikat arayışı, diğer bir tabirle Allah ile iletişimi, bu üç alanda gerçekleştirdiği etkinliklerle meydana gelir: ❝ din, bilim ve felsefe. ❞
.jpeg)
* Gazzâli, insanın Allah'a ilişkin bilgisinin (ma'rifetullah) yarı yarıya değillemelerden [selbî(olumsuzlukla ilgili) sıfatlardan] oluştuğuna dikkat çekmektedir.
📖 Sayfa 47 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
"Allah, evveli, ahiri, eşi, dengi ve ortağı olmayandır" gibi kelâm ve akaid kitaplarında sıkça kullanılan önermeler birer değillemedir. Takdis, Allah'ın kutsiyetini, bir başka ifadeyle, yücelik ve aşkınlığını ifade etmek anlamına gelir ve Allah'ın yüceliğiyle bağdaşmayan niteliklerin değillenmesi birer takdis örneğini oluștururlar.
Teânüd ölçüsünün Kur'an'daki yeri Hz. Peygamber'e [sav] öğretildiği şu ayettir: "De ki: 'Size göklerden ve yerden kim rızık verir?' De ki: 'Allah. O halde ya biz hidayet veya apaçık bir sapkınlık üzereyiz, ya da siz!"
📖 Sayfa 59 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Sizin suyunuza gitmek için ilacı suymuş gibi içirterek şifa bulmanızı istedim. Yani doktor, hastasına nasıl hassas davranırsa, sana öyle davrandım. Eğer sana onu ilaç kabında sunsaydım, elin varmaz, varsa bile yutkuna yutkuna zorla içerdin.
📖 Sayfa 63 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Şeytan, kendi ölçüsünü doğru ölçüye benzeterek insanların düşüncelerini onunla ölçmesini sağlayıp yanılmalarını amaçlar.
📖 Sayfa 69 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝ Şu halde, şayet masum imama ya da Hz. Muhammed'in [sav] doğruluğuna ilişkin bilgine ana babanı ve çevrendeki büyüklerini taklit ederek ulaştıysan, Yahudi ve Mecusilerden farkın kalmaz. Çünkü onlar da senin gibi, kendi ana babalarını ve çevrelerindeki büyükleri taklit etmişlerdir. Ama taklit yerine, bahsettiğim akıl yürütme ölçülerini kullandıysan durup düşünmelisin; eğer ilgili ölçülerin inceliklerinden birinde yanılgıya düşmüşsen ulaştığın bilgiye güvenemezsin.⁴ ❞
📖 Sayfa 80 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Dinin bir usulü bir de fürûu vardır; ayrılıklar ancak fürůda olur. Usule gelince, sana düşen, sadece Kur'an'da olan şeylere iman etmektir.
📖 Sayfa 92 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝ Seni görüntüye aldanan biri olarak gördüm. Sana hacamat kabında kırmızı (saf) bal ikram edilse, hacamattan iğrendiğinden baldan tatmaya elin varmaz. Aklın, balın -hangi kapta olursa olsun- saf ve temiz olduğunu ayrıştıramayacak kadar zayıf kalır... ❞
📖 Sayfa 62 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Bunlara ek olarak Allah'ın bir üçüncü ayeti daha vardır ki o da Kelâm sıfatının yansıması olan ilahi kitaplardır. Allah, gönderdiği kitaplarda muhatabı olan topluluğun dilini ve dilin temel kaideleri olan grameri kullanır.
📖 Sayfa 8 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Böylelikle üçüncü bir denklem ortaya çıkar:
❝ Mantık, düşüncenin grameri; gramer de dilin mantığıdır. ❞
***
📖 Sayfa 85 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Hz. Ali ne demişti: "Hak kişilerle bilinmez, önce hakkı öğren, ki kimin haklı olduğunu öğrenesin.”
***
Aranızda bana kulak verecek olan var mı, ona gece sohbetlerimden birini anlatayım.
📖 Sayfa 23 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝Allah bu üç şeyi indirmiştir çünkü insanlar üç gruptur. Kitap, terazi ve demir olmak üzere indirilenlerin her biri ayrı bir insan grubunun ilacıdır.❞
📖 Sayfa 90 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝ Dedi ki, kimdir onlar ve bunlar onlara nasıl ilaç olmaktadır? ❞
••••
“Sana samimi davrandım ama siz samimi insanları sevmezsiniz."
📖 Sayfa 114 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Bu risalede, Gazzâlî, mantığı meşrulaştırmaktan öte Kur'an'ın, anlamanın bir şartı olduğunu âdeta ilan etmiş olur.
📖 Sayfa 11 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Teânüd ölçüsünün mahiyetine gelince, onu şöyle tasavvur edebiliriz: Sadece iki karşıt seçeneğin söz konusu olduğu yerde seçeneklerden birinin evetlenmesi diğerinin değillenmesi, birinin değillenmesi diğerinin evetlenmesi anlamına gelir. Burada seçeneklerin iki karşıt kısımla sınırlı olması gerekir, başka kısımlar da olduğu halde rastgele iki kısım seçilmişse bu şeytanın ölçüsüdür.
📖 Sayfa 60 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Yahudiler ve Hristiyanlar: “Biz Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz” dediler. De ki: “Öyleyse Allah sizi niçin günahlarınız yüzünden cezalandırıp duruyor? Doğrusu siz de O’nun yarattığı sıradan insanlarsınız.” O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Göklerin, yerin ve aralarında bulunan her şeyin mülkiyeti ve hâkimiyeti Allah’ındır. Sonunda dönüş de ancak O’nadır.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Maide/ 18.
"Hak kişilerle bilinmez, önce hakkı öğren, ki kimin haklı olduğunu öğrenesin?
📖 Sayfa 85 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Hz Ali (ra)
❝ Kuruntuların seni şeylerin özüne göre değil, görüntüsüne göre karar vermeye zorluyor. Bundan dolayı bir sözü, özü itibarıyla değil, üslubundaki güzellik ya da sahibine dair hüsnüzannınla ölçüyorsun. Sözün ifade ediliş tarzı hoş değilse veya sahibi sana göre hali bozuk biriyse, o söz özünde doğru ve güzel de olsa, reddediyorsun. ❞
📖 Sayfa 63 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Ahiret yurdunun azığı takva ve vera'dır.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Dedim ki, teânüd ölçüsünün Kur'an'daki yeri Hz. Peygamber'e [savl öğretildiği şu ayettir:
📖 Sayfa 60 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝De ki: Size göklerden ve yerden kim rızık verir?' De ki: Allah. O halde ya biz hidayet veya apaçık bir sapkınlık üzereyiz, ya da siz!❞²
Ayette "biz ya da siz" ifadesi ne iki tarafın eşit olduğunu belirtmek ne de şüphe ve tereddüdü dile getirmek içindir.
•••
❝ Kur'an'ın temelde ölçüleri üçtür: teâdül, telâzüm ve teânüd.²⁰ Fakat teâdül ölçüsü de büyük, orta ve küçük ölçüler²¹ olmak üzere üçe ayrılır. Böylece Kur'an'ın (bilgi-düşünme) ölçüleri toplamda beş olur. ❞
📖 Sayfa 31 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
İnsanlar Allah katındaki gerçek doğrudan sorumlu değildir, bu onların gücünü aşar ve gücünü aşan şeyle kimse mükellef değildir. İnsanlar doğru olduğunu inandıkları şeyle sorumludur.
📖 Sayfa 96 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Ah bir bileydim; imamların başı Hz. Ali (ra) insanlar arasında ayrılıkları sona erdirmenin mi sebebi oldu yoksa sonsuza dek arkası kesilmeyecek ayrılıkların oluşmasına mı sebep oldu?
📖 Sayfa 87 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝ "Her mümkün olan şeyin bir nedeni vardır" cümlesine gelince, "mümkün" teriminin anlamını öğrendiğinde bunun apaçık olduğunu göreceksin. Mümkün, iki eşit seçenek arasında gidip gelen demektir. İki şey eşit olduğunda onlardan birinin -özü gereği- var olması ve yok olması düşünülemez.⁹ Çünkü onlardan biri için sabit olan şey -eşitlik gereği- zorunlu olarak diğeri için de sabit olmaktadır. Bu, ilksel bilgidir. ❞
📖 Sayfa 41 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Hadiste geçtiği üzere, polemiğe bulaşmadığı müddetçe Allah bir topluluğu helak etmez.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Rahmân suresindeki ayetleri duymadın mı? "Rahmân, Kur'an'ı öğretti. İnsanı yarattı. Ona beyanı (düşünüp ifade etmeyi) öğretti. Güneş ve ay bir hesaba göre hareket etmektedir. Otlar ve ağaçlar (Allah'a) boyun eğerler. Göğü yükseltti ve ölçüyü koydu. Ölçüde haddi aşmayın. Tartıyı adaletle yapın, teraziyi eksik tutmayın."
📖 Sayfa 26 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
“Sözün ifade ediliş tarzı hoş değilse veya sahibi sana göre hali bozuk biriyse, o söz özünde doğru ve güzel de olsa, reddediyorsun."
📖 Sayfa 63 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Mantık, düşüncenin matematiği; matematik, kâinatın mantığıdır.
📖 Sayfa 8 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Şehadet ve melekût âlemleri arasında muvazenenin sırrı, manevi hakikatlere dair rüyalarda imgesel (hayalî) örneklerle açığa çıkar. Nitekim rüya nübüvvetin bir parçasıdır.
📖 Sayfa 66 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
•••
Olan biten şeylerin hakikâti ancak ruhlar âleminde aydınlığa kavuşur. Ruh, özün kabuğa büründüğü (telbîs) bu duyu ve imgeler âleminde çeşitli suretlerle perdelenen hakikati göremiyor ama o gün
❝ İşte şimdi gözündeki perdeyi kaldırdık, şimdi gözün kılıç gibi keskindir. ❞⁹ denecektir.
Gerçek bilgiyi (hakîkatü'l-ma'rife) hangi ölçüye göre (mizan) tespit ediyorsun? Bireysel görüş (re'y) ve akıl yürütme (kıyas) ile mi? Eğer öyleyse bunlar son derece çelişik ve karışık ölçülerdir. İnsanlar arasındaki fikir çatışmaları bunlardan ötürüdür. Yoksa ölçün talim mi?³
📖 Sayfa 23 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Hakikatin izleri silinmiş, setler yıkılmış, kötülük ve çirkinlik dört bir yana yayılıp insanların oyun ve eğlencesine dönüşmüşken bu öğütlerimin ne yararı olabilir? Bir topluluk Kuran'ı terk edip onu yapayalnız bırakmış, peygamberin öğretilerini Yele vermiş.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝ Sıfat, sıfatın sahibi olan şeye ya eşit ya da ondan daha geniş kapsamlı olmalı ki sıfata ilişkin yargı zorunlu olarak sıfat sahibini de kapsasın. Fıkhi kıyaslarda da böyledir. "Her nebiz müskirdir,⁷ her müskir haramdır" önermelerini onaylayan biri nebizin haram olduğundan şüphe edemez. Çünkü müskir olmak nebizin vasfıdır. Müskire ilişkin haram olma yargısı haliyle, nebizi de kapsar. Diğer teorik alanlar da böyledir. ❞
📖 Sayfa 39 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
❝••Sıfata ilişkin bir yargı, zorunlu olarak, o sıfatın sahibi için de geçerli bir yargıdır. Bunun açıklaması şöyledir:
📖 Sayfa 37 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Ayette geçen kanıtın hülasası, "Benim Rabbim güneşi doğurtandır, güneşi doğurtan ilahtır."
Bundan, "Benim Rabbim ilahtır" sonucu lâzım gelir. "Güneşi doğurtan" Rabbin sıfatıdır. Bu sıfat hakkında ilah olma yargısında bulunduk. Bundan da "Rabbimin zatının ilah olduğu" yargısının çıkması lâzım gelir. ❞
•••
Allah'ın mahlukatla iletişimi, kendisine işaret eden âyetlere yerleştirdiği kaidelerle gerçekleşir. Kâinat, O'nun "tekvin" sıfatının yansıması, matematik de kâinatın dilidir. Mantık, düşüncenin matematiği; matematik, kâinatın mantığıdır.
📖 Sayfa 8 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
" ilah yer kaplayan(mütehayyiz) bir cevher değildir. " "Çünkü ilah bir sebepli ( mal 'lul) varlık değildir, her yeri kaplayanın belli bir yer kaplaması sebeplidir. Bundan da ilahın yer kaplayan bir cevher olmadığı sonucu lazım gelir. " şunu da deriz:" ilah Araz (ilinek) değildir"," Çünkü Araz hayat ve ilim sahibi değildir. Oysa ilah hayat ve ilim sahibidir. Şu halde, ilah Araz değildir "
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Allah'tan kork, tevilde haddi aşma.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Dedim ki, küçük ölçüyü de Allah'tan öğrendik. Kur anʼda Allah, Hz. Muhammed'e [sav] küçük ölçüyü şu ayette öğretmektedir: ❝ Allah'ın kadrini gereği gibi bilemediler. Çünkü, "Allah hiç kimseye hiçbir şey indirmedi,' dediler. De ki: 'Öyleyse Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği kitabı kim indirdi?'²❞
📖 Sayfa 49 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Tartışma yoluyla Hakk'a çağrılacak olan grup, ayette önerildiği gibi en güzel yolla çağırılmazsa sonuç yine hüsran olur. Bu, hurmadan başka besin bilmeyen bir bedeviyi (çölde yaşayan kimse) buğday ekmeğiyle ya da buğday ekmeğine alışmış bir şehirliyi hurmayla beslemeye benzer.
📖 Sayfa 25 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Kur'an'a başvur, o sana takip edeceğin yolu gösterdi. Çünkü Kur'an takva sahipleri için, "Kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman iyice düşünürler(derhal Allah'ı hatırlarlar da) sonra hemen gerçeği görürler", demektir.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Kur'an'ıokumakta acele etme.
📖 Sayfa 35 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
'Rabbim! İlmimi artır,' de."Acele şeytandan, temkin Allah'tandir.
❝ Maksadımız, Hz. İbrahim'in yaptığı gibi ilksel bilgilerin bir araya getirilmesinin hakiki bilgiyi doğuracak bir mizan olduğunu açıklamaktır. Bunun geçersiz olduğunu savunan olamaz çünkü bu Allah'ın peygamberlerine öğrettiği bilgiyi inkâr etmek olduğu gibi, Allah'ın Hz.İbrahim'e yönelik, "İşte kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz delillerimiz..."¹⁰ övgüsünü de inkârdır. Size göre bireysel görüş (re'y) geçerli değilse bile talim haktır. Bu anlattıklarımın reddi halinde hem bireysel görüş hem talim geçerliliğin kaybetmektedir ki bunu savunan da yoktur.¹¹ ❞
📖 Sayfa 42 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
“Bir topluluk Kur'an'ı terk edip onu yapayalnız bırakmış, Peygamber'in [sav] öğretilerini yele vermiş."
📖 Sayfa 116 · Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali
Sıkça Sorulan Sorular
Düşünmenin Doğru Ölçüsü kimin eseridir?
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, İmam Gazali tarafından yazılmıştır. Türkçeye Muhammed Yazıcı çevirmiştir.
Düşünmenin Doğru Ölçüsü kaç sayfadır?
Düşünmenin Doğru Ölçüsü, 116 sayfadır (Ketebe Yayınları baskısı).
Düşünmenin Doğru Ölçüsü'nün en ünlü sözü nedir?
“Her dost, dostuna kavuşmayı ister.”