Mircea Eliade'nin 1999'da yayımlanan Şamanizm adlı eseri, Efsaneler-Destanlar türünün önemli örneklerindendir. İsmet Birkan çevirisiyle İmge Kitabevi Yayınları tarafından Türkçeye kazandırılmıştır. Şamanizm'i okuyan herkesin işaretlediği sözler, aşağıda bir arada.
Şamanizm'den En Beğenilen Alıntılar
Gerçekten de dünyanın pek çok yerinde maskeler ataları temsil eder ve maske taşıyanların da bu ataları ete-kemiğe büründürdükleri kabul edilir. Yüzünü kurumla boyamak maske takmanın, yani ölü ruhları bedenine almanın, en basit yollarından biridir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman Tanrılarla ve ruhlarla somut ve dolaysız ilişkileri olan bir kişidir; onlarla yüz yüze görüşür, konuşur; onlara ricada bulunur, yalvarır, ama ancak içlerinden sınırlı sayıda bazılarını "denetleyebilir." Bir şamancıl seansta anılan veya çağrılan her tanrı veya ruh, kendisine başvuruldu diye mutlaka şamanın "samimi dostu" veya "yardımcısı" değildir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Kusursuz şaman, ciddi olmalı, söz ve davranışları yerine oturmalı, çevresindekileri inandırmayı başarabilmelidir. Özellikle kendini beğenmiş, gururlu ve öfkeli bir kişilik göstermemelidir...
Şamanizm, Mircea Eliade
Hiçbir din bütünüyle "yeni" değildir, hiçbir dinsel mesaj geçmişi tamamiyle geçersiz kılamaz...
Şamanizm, Mircea Eliade
Türk-Tatarlar birçok başka halklar gibi gökkubbeyi bir çadır (yurt) gibi tasarlarlar. Samanyolu çadırın dikiş yeri, yıldızlar da ışık gelsin diye açılmış deliklerdir. Yakutlara göre yıldızlar "dünyanın pencereleri"dir; Göğün çeşitli katlarının (genellikle 9, fakat kimi yerlerde 12, 5 veya 7 kat) havalandırılması için açılmış deliklerdir. Zaman zaman tanrılar çadırın bir yerini açıp içine bakarlar; göktaşları, akanyıldızlar (meteorlar) bunun belirtisidir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Zerdüşt'ün kendisinin ''şamancıl'' bir deneyimden geçip geçmediği konusunda kesin bir şey söyleyememekle birlikte, esrimenin en ilkel biçimi olan kenevir sarhoşluğunun Eski İranlılarca bilindiğini hiç çekinmeden öne sürebiliriz. Ayrıca İranlıların, şamanizmin öteki temel öğelerini, örneğin -İskitlerde de tanıklanan.?- sihirli uçuş veya Göğe çıkışı da bildiklerine inanmamıza hiçbir engel yoktur.
Şamanizm, Mircea Eliade
Park'a göre, mesajları doğru anlaşılıp titizlikle izlenmezse bu rüyalar ölümcül hastalıklara dönüşebiliyor. Bunları yorumlamak üzere yaşlı bir şaman çağrılmış; hastaya, rüyayı gördüren ruhun buyruklarını aynen yerine getirmesini söylemiş. "Kişi genel olarak istemeye istemeye şaman oluyor; ancak bunu yapmazsa sonunun ölüm olacağı öteki şamanlar tarafından vurgulandıktan sonra, şamanlık güçlerini kabul etmeye ve ruhların buyruklarına uymaya razı oluyor"
Şamanizm, Mircea Eliade
Tunguz şamanlarının ''ruhlarının'' büyük bölümü Budist kökenlidir. Bunların şaman giysisi üzerine çizilmiş resimleri, ''Budist rahiplerin giysilerinin tam birer kopyası'' olduklarını açığa vurur.
Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman giysisindeki iskelet sırra-erme dramını, yani ölüp dirilme olayını, özetler ve yeniden güncelleştirir. İnsan veya hayvan iskeletini temsil etmesi farketmez; her iki durumda da, gerçekte temsil edilen, mitsel ataların koruduğu yaşam-özü veya ham maddesidir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Demircilere ilişkin mitolojide şaman ve genel olarak büyücü mitolojilerindeki birçok tema ve motifi aynen buluyoruz. Bu durum, kökenleri ne olursa olsun, Avrupa'nın folklor geleneklerinde de doğrulanıyor; orada da demirci sık sık bir tür cin veya ifritle özdeşleniyor, Şeytan da ağzından ateş püsküren bir yaratık olarak gösteriliyor. Bu imgede, olumsuz değerlendirilmiş olarak ateş üzerindeki sihirli egemenliği görüyoruz.
Şamanizm, Mircea Eliade
Türk-Tatar halkları ele alacak olursak, bunlar yaratıcı ve tüm güçlü, ama bir olma yolunda, bir büyük Gök Tanrısı tanır ve ona taparlar. Hatta kimi zaman Büyük Tanrının adı "Gök" anlamına gelir...
Şamanizm, Mircea Eliade
Sihirli gücün kaynağı belli bir tarihe kadar kadınlardaymış; bu ayrıntı da, başka birkaç hususla birlikte, Çin'de eskiden anaerkillik olduğuna dair bir belirti sayılabilir.
Şamanizm, Mircea Eliade
a) Gök Tanrıya kurban;
Şamanizm, Mircea Eliade
b) şamanın simgesel olarak göğe yükselişi ve kesilen kurbanın ruhuyla birlikte Bay Ülgen'in huzuruna çıkışı.
XIX. yüzyılda hala rastlanan şekliyle, Altaylıların at kurbanı, Asya'nın uzak kuzeyinde göksel varlıklara sunulan kurbanlara benziyordu ki, bu rit en arkaik dinlerde de bilinen ve kurban sunucu şamanın katılımını hiç de gerektirmeyen bir görenekti. Nitekim, daha önce belirttiğimiz gibi, birçok Türk asıllı halk aynı Gök tanrısına kurban sunuyor, ama bunun için şamana başvurmuyordu.
Şamanların sırra-erme öykülerinde kartalın oynadığı rolü ve şamanı sihir gücüyle kartala dönüştüren özel giysideki kuş biçimli öğeleri hatırlatalım. Bu gözlemler bütünü, gökte oturan bir tanrısal varlıkla Dünyanın Merkezine (== Evren Ağacına) doğru sihirli bir uçuş kavramı çevresinde odaklaşan karmaşık bir simgeler dizgesini ortaya çıkarır.
Şamanizm, Mircea Eliade
Evrende üst üste üç büyük katman veya bölge vardır; bunlar merkezlerinden geçen bir eksenle birbirlerine bağlı oldukları için de birinden ötekine geçilebilir. Doğal olarak bu eksen bir açıklıktan, bir "delikten" geçer; tanrılar yeryüzüne, ölüler de yeraltına bu delikten geçerek inerler; esrik şamanın ruhu da göğe ve yeraltına yaptığı mistik yolculuklarda yine bu geçidi kullanır.
Şamanizm, Mircea Eliade
Şamanizm tipik olarak Sibirya ve Orta Asya'ya özgü bir dinsel olgudur.
📖 Sayfa 22 · Şamanizm, Mircea Eliade
Altaylılar üç tip şaman tanır görünmektedirler : sadece göksel tanrı ve güçlerle ilişkide olanlar, Yeraltı tanrılarına - esrimeli- tapma görevinde uzmanlaşanlar ve son olarak, her iki sınıftan tanrılarla mistik ilişki kurabilenler.... Bu sonuncular sayıca oldukça çok gibi görünmektedirler.
Şamanizm, Mircea Eliade
Muhammed'in göğe çıkışında şamancıl bir içerik bulunduğunu söylemek hiç de aşağılayıcı
Şamanizm, Mircea Eliade
veya kötüleyici bir değerlendirme değildir. Yine de, aradaki bütün tipolojik benzerliklere karşın, Muhammed'in esrimeli göğe çıkışı bir Altay ya da Buryat şamanınınkiyle özdeşlenemez. Peygamber'in esrime deneyiminin içeriği, anlamı ve manevi yönelimi dinsel değerlerde bazı derin dönüşümler varsayar ki, bunlar söz konusu deneyimin genel göğe çıkış tipine indirgenmesini olanaksız kılar.
Seçilen kişi ormanda gezinirken birdenbire elinin erişebileceği bir yere bir kuşun konup ardından da hemen kaybolduğunu görür. Papağan sürüleri üzerine çullanır, ama ulaşamadan sanki büyü yapılmış gibi yok oluverirler. Şaman adayı titreyerek ve anlaşılmaz sözler mırıldanarak eve döner. Bedeninden çürük ve rulcu kokusu yayılır. Birden sert bir rüzgar onu tökezletir, ölü gibi yere devirir. O anda, onun ağzından konuşan bir ruhun "alıcısı" olmuştur. Artık gerçek bir şamandır"
Şamanizm, Mircea Eliade
Ölüler ancak ölümden üç, yedi veya kırk gün sonra verilen cenaze şöleninden sonra yeni yurtlarına doğru yola çıkarlar. Bu şölende ölüye -ateşe atılmak suretiyle- yiyecek ve içecekler sunulur; mezarlığa ziyaretine gidilir, en sevdiği at kurban edilip mezarının başında yenir ve kafatası da bir kazığın ucuna asılarak bu kazık mezarının üzerine dikilir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Şamanizm bazı özel, hatta kişisel, dinsel ögeleri çok "sever"; dolayısıyla da topluluğun kalan büyük bölümünün dinsel yaşamını bütün olarak kapsamaktan uzaktır. Şaman yeni yaşamına (asıl yaşamına) bir "ayrılıkla", yani, biraz aşağıda görüleceği gibi, ne trajik yücelikten ne de güzellikten hiç de yoksun olmayan bir manevi bunalımla adım atar.
Şamanizm, Mircea Eliade
“İlk şamanlar" gerçekten atlarına binip bulutların içinde uçarlar ve bugünkü ardıllarının artık başaramadığı mucizeler gösterirlermiş.
Şamanizm, Mircea Eliade
şaman, ruhunun bedeninden ayrılarak göğe tırmanmaya ya da yeraltına inmeye giriştiğini varsayan özel bir esrimenin uzmanıdır.
Şamanizm, Mircea Eliade
Hiçbir din bütünüyle "yeni" değildir, hiçbir dinsel mesaj geçmişi tamamiyle geçersiz kılamaz; olup biten, daha çok, anısı yitmiş çağlardan gelen bir dinsel geleneğin yeniden yoğrulup yenilenmesi, yeniden değerlendirilmesi ve Ögelerinin -hem de en temel ögelerinin!- yeni ilkelere göre bütünleştirilmesidir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Sonunda Erlik Han ona seslenir : "Tüylüler buraya dek uçamaz, tırnaklılar buraya dek gelemez; sen, kara ve iğrenç tonuzlan böceği, sen nereden geldin?"
Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman olacak olan kişi çılgın öfke nöbetlerine kapılmağa başlar, sonra birden aklını yitirir, ormana çekilir, ağaç kabuklarıyla beslenir, kendini suya ve ateşe atar, bıçakla yaralar. O zaman ailesi yaşlı bir şamana başvurur; o da dengesizleşmiş genci çeşitli ruh türleri, ruhları çağırma ve onlara buyurma yolları konusunda eğitmeye girişir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Manacica'larda, cenaze töreni biter bitmez şaman ölenin ruhunu Göğe götürür. Yol son derece uzundur ve zahmetlidir; balta girmemiş bir ormandan geçilir, bir dağa tırmanılır; denizler, ırmaklar, bataklıklar aşılır; sonunda büyük bir nehrin kıyısına varılır; bir tanrısal varlığın koruduğu bir köprüden karşıya geçmek gerekir. Şamanın yardımı olmaksızın ruh bunları asla başaramaz.
Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman büyük bir insan ruhu uzmanıdır; ruhu yalnız o "görür", zira ruhun "formunu" ve yazgısını o bilir...
Şamanizm, Mircea Eliade
Davulunun kasnağı Evren Ağacından yapılmış olduğu için, şaman davulunu çalmakla, sihirli bir şekilde bu ağacın yanına, yani "Dünyanın Merkezine" fırlatılmış olur; ve bu sayede Göğe çıkabilir.
Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman olacak olan kişi çılgın öfke nöbetlerine kapılmağa başlar, sonra birden aklını yitirir, ormana çekilir, ağaç kabuklarıyla beslenir, kendini suya ve ateşe atar, bıçakla yaralar.
📖 Sayfa 35 · Şamanizm, Mircea Eliade
Şamanlar "seçilmiş" kişilerdir ve bu nitelikleriyle, topluluğun öteki üyelerinin ulaşamadığı bir kutsal alana erişebilirler...
Şamanizm, Mircea Eliade
Şamanizm Orta ve Kuzey Asya'nın dinsel yaşamına egemen olsa da bu geniş bölgenin dini değildir. Bazı kimseleri kuzey insanlarının ve Türk-Tatar halkların dinlerini şamanizm saymağa götüren şey, gevşeklik ve kafa karışıklığı olmuştur...
Şamanizm, Mircea Eliade
Kendi kendini iyileştirmiş bir hasta.
📖 Sayfa 47 · Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman olacak kişi sadece sessiz ve içe kapanık biridir; ya da yalnız yaşamaya ve düşünceye dalmaya eğilimli biri...
Şamanizm, Mircea Eliade
Bağımsız şamana gelince, onun mutlaka izlemek zorunda olduğu kurallar yoktur, yani kendi iç-çağrısının gösterdiği yoldan gider...
Şamanizm, Mircea Eliade
''..ister ''ata'' olsun, ister ''sırra erdirici usta'', hayvan hep öbür dünya ile gerçek ve doğrudan bir bağlantıyı simgeler. Bütün dünya mit ve söylencelerinin birçoğunda kahraman öbür dünyaya bir hayvan tarafından götürülür. (..) Nihayet, en eski avcı toplulukların dinlerinin temel öğesini oluşturan, insanla hayvan arasındaki mistik dayanışma kavramını da hesaba katmak gerekir.''
📖 Sayfa 135 · Şamanizm, Mircea Eliade
Şaman, ruhunun bedeninden ayrılarak göğe tırmanmaya ya da yeraltına inmeye giriştiğini varsayan özel bir esrimenin uzmanıdır...
Şamanizm, Mircea Eliade
Her aile reisi evdeki dinsel yaşamın da başıdır...
Şamanizm, Mircea Eliade
Genel olarak şamanlık, birtakım başka sihir ve din biçimleriyle bir arada bulunur...
Şamanizm, Mircea Eliade
O, kendi "ruhlarına" egemendir; şu anlamda ki, insan olmakla birlikte, ölülerin, "cinlerin" ve “Doğanın ruhlarının” aleti olmaksızın onlarla iletişim kurmayı başarır...
Şamanizm, Mircea Eliade
''Şamanizm Orta ve Kuzey Asya'nın dinsel yaşamına egemen olsa da bu geniş bölgenin dini değildir. Bazı kimseleri kuzey insanlarının ve Türk-Tatar halklarının dinlerini şamanizm saymaya götüren şey, gevşeklik ve kafa karışıklığı olmuştur. Herhangi bir din, ayrıcalıklı üyelerinden birkaçının mistik deneyimlerini geniş olarak aştığı gibi, Orta ve Kuzey Asya dinleri de şamanizmin her yanından rahat rahat taşarlar.''
📖 Sayfa 28 · Şamanizm, Mircea Eliade
DİPNOT: Buryatlarda yıldırım çarpması sonucu ölen kişi şaman olarak gömülüyor ve yakın akrabaları da şaman olma hakkına kavuşuyordu, zira ölen bir bakıma Gök tanrısınca ''seçilmiş'' oluyordu.
📖 Sayfa 142 · Şamanizm, Mircea Eliade
''Şamanizm bazı özel, hatta kişisel, dinsel öğeleri çok ''sever''; dolayısıyla topluluğun kalan büyük bölümünün dinsel yaşamını bütün olarak kapsamaktan uzaktır. Şaman yeni yaşamına (asıl yaşamına) bir ''ayrılıkla'', yani, biraz aşağıda görüleceği gibi, ne trajik yücelikten ne de güzellikten hiç de yoksun olmayan bir manevi bunalımla adım atar.''
📖 Sayfa 34 · Şamanizm, Mircea Eliade
''Şamanın özel giysisi kendi başına bir hierophanie (kutsallığın görünürleşmesi) ve dinsel bir kozmografya oluşturur; sadece orada bir kutsallık bulunduğunu değil, aynı zamanda bazı kozmik simgeleri ve izlenecek meta-psişik yolları da açığa vurur. Dikkatle incelenirse, şamanizmin tüm sistemini, şamancıl mitler ve teknikler kadar saydamlıkla ortaya çıkarır.''
📖 Sayfa 195 · Şamanizm, Mircea Eliade
''..Thrak'lara ve Herodotos'un deyişiyle, ''Thrak'ların en yiğitleri ve en adaletlileri'' olan Get'lere bir göz atalım. Birçok yazar Zalmoxis'i bir şaman olarak görmüşse de biz bu yorumu kabul etmek için hiçbir neden bulamıyoruz. Her dört yılda bir Zalmoxis'e''elçi gönderme'' adeti (Herodotos, IV, 94) olsun, ortadan kaybolarak gidip üç yıl yaşadığı, sonra da Get'lere insanın ölümsüzlüğünü kanıtlamak için dönüp geldiği ''yeraltı konutu'' olsun, hiçbir bakımdan şamancıl değillerdir.''
📖 Sayfa 477 · Şamanizm, Mircea Eliade
''Yakın bir döneme kadar ruh-kadınla sunağın rahiplerinden biri arasında cinsel birleşme de sırra-erme programına dahildi, tanrı kendini böyle temsil ettiriyordu.''
📖 Sayfa 563 · Şamanizm, Mircea Eliade
''..Denizlerin hepsini dolaştıktan sonra başını kaldırmış ve Ağacın tepesinde birçok ulustan insanlar görmüş: Tavgı-Samoyed, Rus, Dolgan, Yakut ve Tunguz'lar.. Kulağına sesler gelmiş ''Bu ağacın dallarından yapılmış bir davula (aslında, tokmağa) sahip olmana karar verildi.''..''
📖 Sayfa 69 · Şamanizm, Mircea Eliade
''Warburton Range (Batı Avustralya) yerlileri arasında sırra-erme şöyle oluyor: Aday bir mağaraya giriyor, orada iki totem-kahraman (yaban kedisi ile emu adlı kanatsız kuş) onu öldürüp karnını yarıyor, iç organlarını çıkarıp yerine sihirli maddeler koyuyorlar. Aynı zamanda kürek kemiğiyle kaval kemiğini de çıkarıp kurutuyor ve tekrar yerlerine yerleştirmeden önce aynı sihirli maddelerle dolduruyorlar. Bu sınav süresince çırak sırra-erdirici usta tarafından gözaltında tutuluyor; usta ateşlerin sönmemesine dikkat ediyor ve öğrencisinin esrime deneyimlerini denetiyor.''
📖 Sayfa 77 · Şamanizm, Mircea Eliade
''..Adam onun kafasını kesmiş, bedenini küçük parçalara bölüp hepsini birlikte kazana atmış ve böylece bütün vücudunu üç yıl süreyle pişirmiş. Ateşin yanında üç örs varmış; adam şaman adayının başını, en iyi şamanları yapmaya yarayan üçüncü örste döverek biçimlendirmiş..''
📖 Sayfa 71 · Şamanizm, Mircea Eliade
Hepimiz eninde sonunda ruhların pençesine düşeceğiz; ruhlar bizden nefret eder, çünkü biz insanları savunuyoruz.
📖 Sayfa 261 · Şamanizm, Mircea Eliade
"...zira Proto-Türk (Hiung-nu, Tu-küe), Katsina ve Beltir'lerin yüce gök tanrısına sunulan at kurbanlarında şamanlar hiçbir rol oynamazken, bütün öteki kurban törenlerine eylemli olarak katılırlar."
📖 Sayfa 239 · Şamanizm, Mircea Eliade
''Evren Ağacı'nın dallarında, şamanları doğurmak üzere kuluçkaya yatan Dev Kuş motifi de dikkate ve kayda değer; bu motif Kuzeydoğu Asya mitolojilerinde, özellikle şamanlık söylencelerinde, büyük önem ve ağırlık taşır.''
📖 Sayfa 67 · Şamanizm, Mircea Eliade
Sıkça Sorulan Sorular
Şamanizm kimin eseridir?
Şamanizm, Mircea Eliade tarafından yazılmıştır ve ilk kez 1999'da yayımlanmıştır. Türkçeye İsmet Birkan çevirmiştir.
Şamanizm kaç sayfadır?
Şamanizm, 628 sayfadır (İmge Kitabevi Yayınları baskısı).
Şamanizm'in en ünlü sözü nedir?
“Gerçekten de dünyanın pek çok yerinde maskeler ataları temsil eder ve maske taşıyanların da bu ataları ete-kemiğe büründürdükleri kabul edilir. Yüzünü kurumla boyamak maske takmanın, yani ölü ruhları bedenine almanın, en basit yollarından biridir.”