Frederick Starr'ın eserlerinden alınan bu sözler, okurların en çok işaretlediği satırlar arasındadır. Toplam 100 söz aşağıda.
En Beğenilen Frederick Starr Sözleri
Karahanlı hükümdarlar hangi belli politikaları izlemiş olurlarsa olsunlar, Kaşgari'nin, Türki göçebelerin kültürünün ve değerlerinin "medeni" dünyayı yeniden tanımlayacağına olan inancı tamdı.
📖 Sayfa 417 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kitabının girişinde şöyle yazmaktaydı: " [Türkler] insanoğlunu yönetmek üzere tayin edilmiş 'Zamanın Krallarıdırlar' . . . . [Tanrı] onlarla irtibatlı olanlara ve onlar için çalışanlara güç versin."
Elbette Kaşgari' nin Türklerden kastı deyimleri, halk edebiyatını ve hepsinin ötesinde, Türki dilleri oluşturan ve nakleden sıradan insanlar da dahil olmak üzere bütün bir nüfustu.
"Bu utanmazların arasına düştüğüm için kıvranıyor ve inliyorum."
📖 Sayfa 416 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İş diktatörlere kaldı mı hiçbir sanat mimariyle boy ölçüşemez.
📖 Sayfa 433 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
*****
📖 Sayfa 497 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Orta Asya ve halifeliğin diğer topraklarında hızla yükselen yeni Türki güç, Selçuklular,
*****
Çocukken uslu, Gençken terbiyeli,
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Yetişkinken adil, Yaşlıyken anlayışlı,
Sona ulaştığında dertsiz ol!
Savaş felsefe, epistemoloji, metafizik, ahlak felsefesi, fizik ve ilahiyat gibi çok farklı alanlarda veriliyordu.
📖 Sayfa 250 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Günümüzdeki Kazakistan sınırları içinde doğan ve Batı'da Alfarabius olarak bilinen İslam aleminin 'nin metinlerinde bu savaş zirve noktasına ulaşmıştı.
Akılcıların iddialarını çürütmeye gayret ederek bu savaşa üç asır sonra son verecek olan bir başka de yine bir Orta Asyalı olan idi.
*****
📖 Sayfa 525 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Akılcılara söyleyin; Tanrı'nın aşıkları için ilham bir hezeyan değil bir rehberdir."
*****
Râzî'ye göre akıl "yönetilmesi değil yönetmesi, kontrol edilmesi değil kontrol etmesi, öncülük edilmesi değil öncülük etmesi gereken nihai otorite," idi.
📖 Sayfa 250 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Aşkın sarhoşluğunu tatmış bir adam için
📖 Sayfa 298 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bir an bile ayık gezmek utanç vericidir.
*****
📖 Sayfa 561 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Yesevi'nin mesajının özü açık ve doğrudandı: Allah'ı sevmek ve ferdi ibadet ve tefekkür ile Allah' a ulaşmak.
Ahmed Yesevi (1093-1166)
*****
Derler: Aşık ve sarhoş cehennemlik olacak!
📖 Sayfa 537 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bu söz ki gönüllere sanma korku salacak
Giderse cehenneme tüm aşık ve sarhoşlar
Küçük yapın cenneti, yarın bomboş kalacak!
*****
📖 Sayfa 263 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Farsça konuşanlar bölgeyi "Güneşin Üzerine Doğduğu Belde" manasında olarak isimlendirmişlerdi.
Artık bu bölge İslam imparatorluğunun kilidiydi.
*****
Kaşgari'nin şeması bugün Japonyayı gösteren dünyanın en eski haritası olarak ünlenmiştir.
📖 Sayfa 416 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kaşgari'nin kitabına iliştirdiği "yuvarlak haritanın" tek başına bir mesaj taşıdığı görülebilir: "Bu Türklerin kim olduklarını ya da nereden geldiklerini bilmiyor olabilirsiniz ama emin olun ki Türkler uzun yıllardır, dünyayı çevreleyen okyanusun sınırlarını belirlediği toprakların büyük bir kısmının efendisidirler."
Ömer Hayyam'ın ölümünden sonra Nasirüddin Tusi (1201-1274) Orta Asyalı ve Müslüman gökbilimcilerin piri olmuştu.
📖 Sayfa 586 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İbn-i Sina 'nın felsefesinin ve Biruni' nin doğa bilimlerinin yaşayan en büyük yandaşıydı.
Şair Firdevsi'nin, vezir ve siyaset bilimci Nizamülmülk'ün, ilahiyatçı Gazali' nin, şair Esedi' nin ve gökbilimci, matematikçi ve hocası olan Şerafeddin Tusi'nin yetiştiği Tus kentinde yetişmişti.
"Medeniyetlerin kesişme noktası"
📖 Sayfa 120 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
şeklinde bahsetmektedir.
Owen Lattimore'un tabiriyle
"Asya'nın mihveridir."
Elbette "Medeniyetlerin kesişme noktasıdır" ama bundan daha fazlasıdır.
Kendisine has özellikleriyle bir
"Kesişen Medeniyettir."
Nizamülmülk 1065 senesinde, o zaman otuz üç yaşında olan şöhreti duyulmuş Gazali'den Bağdat, Nişabur ve Hargerd'deki (İran-Afganistan sınırı) ilk Nizamiye medreselerini kurmasını istemişti.
📖 Sayfa 524 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kısa bir süre sonra bir medrese de Şiraz' da kurulacaktı. 1090'larda her birinde üç bin talebe olan Bağdat ve Nişabur'daki Nizamiye medreseleri o dönemde dünyanın en büyük eğitim kurumlarıydı.
Dicle Nehri'nin kenarında, tenha bir alanda kalabalık toplanmıştı. İslam âleminin yeni başkentini kuracaklardı. Daire şeklindeki kente kurucusu tarafından Medinet'üs Selam (Barış Kenti) ismi verilmişti. İşte o kent Bağdat'tı.
📖 Sayfa 187 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
*****
📖 Sayfa 495 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Daima destek çıkmış olan Biruni
"bilim, insanların ihtiyaçları neticesinde ortaya çıkmaktadır ve hayat için vazgeçilmezdir," yazmıştı.
*****
Altın çağı boyunca Orta Asya göçebe fatihlerin hakimiyeti altındaydı.
📖 Sayfa 70 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kadınlar kocalarının uzun süreli yokluklarında işleri nasıl idare edeceklerini gayet iyi biliyorlardı.
On birinci asrın kuvvetli hanedanlığı Karahanlılar sekiz sene boyunca bir kadın tarafından idare edilmişti.
Herkese korku salan Timur'un savaş alanı dışındaki hayatını tamamen annesi, kız kardeşi ve en kıdemli karısı yönlendiriyordu.
"Kendim için toplumu terk etmekten ve insanlardan uzaklaşmaktan daha iyi bir seçenek bulamadım. Bırak ismimi bilmesinler, beni görmesinler ve eğer beni arayacak olurlarsa nerede olduğumu söyleme. Akrep gibi sokarlar, sinek gibi kan emerler ve köpek gibi havlarlar."
📖 Sayfa 416 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Vaktinin önünde giden bir bilim adamı ve filozof olarak tanıdığımız İbn-i Sina Samanîlerin himayesinden istifade etmiş ve daha sonra bir kaç yıl boyunca Büveyhî hükümdarı Şems'üd Devle döneminde bugün başbakanlığa tekabül ettiği söylenebilecek bir vazife yürütmüştür.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Yunan kültürünün muzaffer Roma'yı fethetmesi gibi Orta Asya kültürü de Abbasileri ve yeni başkentleri Bağdat'ı fethedecekti.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Toplumsal enerjinin odak noktası karmaşık sistemlerin inşası ve korunmasıydı. Tüm bunlar o kıymetli kaynağın, yani , dağıtımı ve idaresi içindi.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Orta Asyalılar günlük meselelere en pratik çözümü getiren ve ticaretin mevcut kurallarına pek karışmayan Hanefiliği tercih etmişlerdi. Ne o dönemde ne de bugün İslam âleminin hiçbir yanında Hanefilik bu kadar benimsenmemiştir.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Varlığının kabul edilmesi derhal yeni bir paradigmanın doğmasına sebebiyet vermiyorsa anomalinin önemini kavramak zordur.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Şehname' nin coğrafi mevkii ne günümüzdeki Irak ne de İran olup Orta Asyanın Ceyhun Nehri'nin ötesindeki kısmıydı.
📖 Sayfa 290 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Destanlarda "Turan" diye bahsedilen bölge büyük bir kültür savaşına şahitlik etmiş olması hasebiyle eserin coğrafi çekirdeğini oluşturmaktaydı.
Şehname'de Pekin'den Romaya kadar yüzlerce tarihi yerin ismi geçmektedir.
Fakat asıl odaklanılan coğrafya Horasan, Sistan, Afganistan, Semerkant, Harezm ve Doğu Türkistan da dahil olmak üzere Orta Asyadır.
Firdevsi'ye göre İran medeniyetinin kaderi Türki ve İrani dünyalar arasındaki fay hattı üzerinde Orta Asyada şekillenmişti.
*****
📖 Sayfa 585 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Sevgiden acılar tatlılaşır; sevgi yüzünden bakırlar, altın olur.
Sevgi yüzünden tortular durulur, arınır.
Sevgiden dertler şifa bulur, sağalır.
Sevgiden ölü dirilir; sevgi yüzünden padişah kul kesilir.
Mevlâna Celâleddin-i Rumî
*****
Avrupa, Orta Asya'da on birinci asırda var olan "Normal Bilim'e" on yedinci asra kadar erişememiştir.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
*****
📖 Sayfa 247 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kainatın gerçekleri vahiy ve ilahiyat sayesinde anlaşıldığı kadar anlaşılabilir.
Aklın kullanılması insan olmanın özü ve ölümsüz olan ruhun unsurlarındandır.
*****
Bu Orta Asyalılardan hiçbirisi Ebu Mahmut Hucendi kadar öne çıkmamıştı.
📖 Sayfa 243 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Hucendi'yi farklı kılan klasik gökbilimini uygulamaya döken ilk Türk olmasıydı
Orta Asya'nın kalbinde idarecilik yapan bir aileye mensup olan bu Türkü hevesle önce usturlap ve halkalardan yapılmış olan bir küre, daha sonra da dünyanın en büyük astronomik aletini yapmaya itenin ne olduğuna dair hiçbir malumat yoktur.
Kazılar, en eski Orta Asyalıların dünya medeniyetinin diğer üç bölgesiyle geniş ticari ve kültürel ilişki içerisinde olduklarını kanıtlamıştır.
📖 Sayfa 80 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
En azından bir noktada Orta Asya önde gitmekteydi. Bronz Çağı'ndaki Orta Asyalıların ekmek yapmak için olduğu öğrenilmiştir.
İbn-i Sina vahiy ve imanın açıklanamaz olduğunu kabul etmekle beraber, dini akıl zemininde ele alan çok sayıdaki düşünürden yalnızca birisiydi.
📖 Sayfa 57 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İslam'ın ikinci kaynak kitabı olan hadis külliyatı bir Orta Asyalıya, Buhari'ye aitti ve Sünnilerce (keza Şiilerin de ekseriyetince) değişmez kabul edilen diğer altı hadis kitabının beşi de Orta Asyalılar tarafından derlenmişti.
Yönetimden ziyade ticaret ve dinle alakalıydı.
📖 Sayfa 505 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Selçuklu mimarisinin kudretini anlayabilmek için Merv, Serahs, Belh ve Nişabur arasındaki kadim güzergahların üzerindeki kervansaraylardan birini bile ziyaret etmek yeterli olacaktır.
Hepsi ticaretle sanatın Nizamülmülk döneminde birbirlerini tamamladıklarının göstergesiydiler.
Güç merkezinin Orta Asya olduğu bir halifenin 819 yılında başa geçirilmesinin takip ettiği bu hadise, İslam dünyasının Doğu'dan yeniden fethedilmesi gibidir. Neticesinde büyük bir kültürel enerji açığa çıkmıştır.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Yağ ile suyu karıştırır gibi, ortak idrak zemininde Aristo'nun varlıkla ilgili öğretilerini neoplaconcuların daha ezoterik ve mistik nosyonları ile birleştirmişti.
📖 Sayfa 348 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Ölümünden iki asır sonra Thomas Aquinas kendi öğretilerini meşrulaştırmak için İbn-i Sina'nın eserlerine sarılmıştı. Bu sayede Katolik Kilisesi'nin kendisine ihsan ettiği "Doktor Angelicus" unvanını kazanmıştı.
Bugün birçok Müslüman ilahiyatçı İbn-i Sina'dan, Aristo ve Farabi'den sonra, "Muallim-i Salis" (Üçüncü Öğretmen) diye bahsetmektedir.
Firdevsi ve birçok diğer şair ve düşünürün bu kentte yetişmiş olması tesadüf değildir.
📖 Sayfa 285 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Arap istilasından önce Horasan'ın başkentinin Nişabur değil, Tus olması.
Burası eski Zerdüşt seçkinlerin ikamet ettikleri ve Firdevsi'nin yaşadığı döneme ve hatta daha sonrasına kadar inançlarını tatbik ettikleri ve Arap işgaline kadim inançları adına bir isyan başlatarak cevap verdikleri kentti.
Ayrıca kadim Sasani İmparatorluğu yönetiminin hatırasına ve geleneklerine en fazla sadık kalınan kent de, yine, Tus idi
Kitabında "Doğuda ve batıda üzerinde hayat olan toprakların varlığını imkansız kılacak bir şey yoktur. Ne aşırı sıcak ne de aşırı soğuk vardır . . . dolayısıyla dünyanın diğer tarafları suyla kaplı olan [bilinen] bölgelerinin ötesinde de bölgeler elbette ki vardır," diyordu.
📖 Sayfa 490 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Sonraki beş yüz sene boyunca böyle bir şey yapılmamıştı ama sonunda Avrupalı kaşifler varsayımlarını doğrulamış ve cesur önermelerini haklı çıkartmışlardı.
Her şey bir yana Orta Asya bir kentler bölgesiydi.
📖 Sayfa 77 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Orta Asya'nın kentleri büyük ölçüde kentleşmiş olan Orta Doğu'dan gelenleri bile büyülüyordu.
Belh her hali ile geç antik dönemin en muhteşem kentlerindendi.
Orta Asya'da birçok kent büyüklük bakımından Belh ile rekabete girişebilirdi. Bunlardan birisi Semerkant'ın atası olan Efrasiyab idi.
O dönemde Merv dünyanın en büyük kentiydi.
*****
📖 Sayfa 5 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İlim talep etmek her Müslümana farzdır.
*****
-Semerkant'ın idarecisi ve gökbilimci Uluğ Bey'in, 1420'lerde yaptırdığı medresenin duvarına yazdırdığı Hadis (Ebu İsa Muhammed Tirmizi (824-892) tarafından kayda alınmıştır).
Orta Asya'daki kültürlere saldırırken Kuteybe başka yerlerdeki Arap fetihlerinde olanın ötesine geçmişti.
📖 Sayfa 167 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bunun sebebi merak uyandırıcıdır.
Merv'de askerlere yaptığı konuşma haricinde Kuteybe'nin dindar olduğuna ilişkin elimizde başka kanıt yoktur.
Dahası, kendisinden önce ya da sonra Orta Asya'da bulunmuş bu kadar gaddar olmayan dindar Müslümanlar vardı.
Kuteybe'nin asıl meselesi, en azından bu noktada, daha dünyevi olup kendi kariyeriyle ilgiliydi.
Hayret verici derecede isabetli astronomi tabloları hazırlamışlardı.
📖 Sayfa 50 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Hayatı boyunca astronomiye tutkuyla bağlı olan Semerkant' ın hükümdarı Uluğ Bey yıldız yılının süresini Kopernik'ten daha doğru bir şekilde hesaplamıştı ve tespit ettiği dünyanın eksen eğikliği öylesine isabetliydi ki bugün bile kabul görmektedir.
Uluğ Bey' in talebesi Ali Kuşçu kuyruklu yıldızların hareketlerinin dün yanın döndüğünün ampirik bir kanıtı olarak kabul etmiş ve astronomiyi "doğa felsefesinden" tamamıyla bağımsız kılan ilk isim olmuştu.
Orta Asya'daki düşüncenin kendisiyle iftihar etmesi gereken alanlardan birisi de sakinlerinin başka hiçbir bölgede görülmeyen ve bitmek bilmeyen bir tutkuyla peşinden koştukları felsefeydi.
📖 Sayfa 55 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Felsefe en üst noktasına Aristo'dan sonra "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen) denilen Farabi ve birçoklarına göre akıl ile vahyi, mantık ile metafiziği ve Aristo ile Neoplatonculuğu başarıyla harmanlayan İbn-i Sina ile ulaşmıştı.
19 Büyük Alman bilgini Adam Mez Avrupa Rönesansı hümanizminin Orta Asya'daki bu erken felsefi sorgulamanın infilakı olmaksızın vücut bulamayacağı tespitinde bulunmuştu.
Kaseleri ve bazı diğer ev eşyalarını süsleyen bu yazı aynı zamanda Türkçe ve Uygurca yazılan güzel şiirleri sunmak için de kullanılıyordu.
📖 Sayfa 121 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Türkler arasında okuryazarlığın gün ışığına çıkan kanıtlar seviyenin hiç de düşük olmadığına ve bu durumun Türk kültürünün tekamülünü ele alırken muhakkak dikkate alınması gerektiğine işaret etmektedir.
Her şey bir yana nasıl sözleşme yapılacağı, sözleşmelerin nasıl uygulanacağı, yatırımcıların nasıl cezbedileceği, kaynakların bir para biriminden ötekine nasıl çevrileceği ve binlerce kilometre öteye paranın nasıl gönderileceği bilinmek zorundaydı.
📖 Sayfa 113 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bu meziyetler Avrupa'da ancak beş yüz sene sonra yaygınlık kazanacaktı.
‘’Çocukken uslu ol
📖 Sayfa 131 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Gençken terbiyeli ol
Yetişkinken âdil ol
Yaşlıyken anlayışlı ol
Sona ulaştığında dertsiz ol’’
Tümden gelim, mantıki tartışma, sezgi, tecrübe ve gözlem gibi birçok yöntem olduğuna işaret ediyorlar ve böylece bilimsel teşebbüslerini hem genişletiyorlar hem de derinleştiriyorlardı.
📖 Sayfa 56 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
nosyonu genelde bilimsel devrimin ve Isaac Newton'un döneminin bir başarısı olarak kabul edilir.
Ancak Orta Asya'nın Aydınlanma Çağı'nın önde gelen isimleri tarafından bir gerçeklik olarak kabul edilmişti.
İsminden de anlaşılacağı üzere Orta Asya' nın kuzey sınırı ile Aral Gölü'nün güneyinde ve doğusunda kalan, çöl ve engebeli araziden oluşan geniş Harezm bölgesindendi.
📖 Sayfa 236 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bilim tarihi çalışmalarının tanınmış isimlerinden Belçikalı araştırmacı George Sarton Harezmi için "zamanının en büyük matematikçisi ve . . . tüm zamanların en büyüklerinden biri" demektedir.
*****
📖 Sayfa 47 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Aganistan'ın batısını ve Türkmenistan'ın güneyini de kapsayan
"Güneşin Üzerine Doğduğu Toprak,"
Horasan idi.
*****
*****
📖 Sayfa 43 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Modern zamanların olmasa da, klasik dönem ile Rönesans arasındaki zaman zarfının en büyük iki bilim adamı olarak görülmektedirler.
*****
Karşılaştırma, her birindeki ayırt edici ögeleri tanımlama ve ortak paydalarını bulma konularında ustalaşan Orta Asyalılar bu değerlendirmelere bağlı olarak, adı verilen, meselesine eğildiler.
📖 Sayfa 151 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Daha sonra Aydınlanma Çağı' nda gibi Orta Asyalıların bu alanda ve klasik mantıkta dünyaya öncülük etmiş olmaları şaşırtıcı değildir. Bazıları bu araçları kusursuz hakikati bulmak için kullanırken bazıları da dünyanın en etkili
mantık kritikleri ve inanç öncüleri olmuşlardı.
Dokuzuncu ve onuncu asırda Horasan'daki filozofların çoğu Aristocuydu.
📖 Sayfa 275 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Hayatı boyunca Nişabur'dan sadece bir defa ayrıldığı bilinen Ebu'l Hasan Amiri, hem akılcı felsefeyi hem de İslam' ı savunuyordu.
Bu sebeple de kentteki kimselerle anlaşmazlığa düşmüştü.
*****
İlk evcilleştirilmiş atların M.Ö. 3500'de günümüzde Kazakistan'ın başkenti olan Astana'da kullanıldığını belirtmektedir.
📖 Sayfa 107 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Avrupalıların barutu etkin bir biçimde kullanmayı keşfettikleri on beşinci asra kadar en büyük askeri yenilik at binmek olmuştu.
Bir anda bozkırlarda yaşayan Türk ya da Moğol-Türk kabileler yeryüzündeki en etkili askeri güç haline gelmişlerdi.
El-Kanun Fi't Tıb (Tıbbın Kanunu) isimli esaslı eseriyle tanınmaktadır. Bu eser Avrupa tıbbının temelini atmış, Hint tıbbı için de dönüştürücü bir güç olmuştur.
📖 Sayfa 347 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İbn-i Sina' nın Batı'daki tesiri o kadar uzun süre devam etmişti ki on yedinci asır gibi geç bir tarihte bile tıp bilimini yeniden tesis etmek isteyen Robert Boyle'un ilk işi kendisinden altı asır önce yaşamış olan bu Buharalının mirasına karşı çıkmak ardından da bu mirasın ötesine geçmek olmuştu. Buna rağmen Boyle da birçok noktada İbn-i Sina'ya minnettar kalmıştı.
Kainatın kökenleriyle ilgili daha derinlemesine bir münazara başlatmıştı. Yaratılış öğretisi Musevilik ve Hristiyanlık da olduğu gibi İslam'da da esaslı bir yere sahipti.
📖 Sayfa 355 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kainatta ve oval yörüngelerde eliptik hareketin olabileceği ihtimalini dahi hesaba katarak Biruni, on yedinci asırda Johannes Kepler'in ( 1571 -1630) ardına kadar açacağı kapıyı aralamış oluyordu.
‘’İlmi siper et kendine, yoktur zira
📖 Sayfa 504 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Daha güçlüsü felaketlerin karşısında
Kim ilim zırhını giyinirse
Acı vermez zamanın darbeleri ona.’’
*****
📖 Sayfa 46 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bugünün Avrupalıları, Hintlileri, Çinlileri ve Orta Doğuluları farkında olduklarından çok daha fazla Orta Asya'da İbn-i Sina ve Biruni'nin döneminde zirveye ulaşan olağanüstü kültür ve entelektüel coşkunluğun mirasçısı konumundadırlar.
*****
Belhli Mevlana Celaleddin Rumi ve Ömer Hayyam gibi mutasavvıf şairlerin bugün bile dünya çapında bir okur kitlesi vardır.
📖 Sayfa 65 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Orta Asyalıların Helenistik Yunan üstatlarını geride bırakıp Avrupalılara yol gösterdikleri alanlardan birisi de musiki icrası ve özellikle de musiki nazariyatıydı.
Kabiliyetli bir Udi olan filozof Farabi, Kitab'ül Musiki el-Kebir (Büyük Musiki Kitabı) isimli bir eser kaleme almıştı.
*****
📖 Sayfa 42 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İbn-i Sina'nın temel eserlerinden El-Kanun Fi'tıb (Tıbbın Kanunu) sonunda Latinceye tercüme edildiğinde Batı'da modern tıbbın başlamasına vesile olmuştu.
*****
*****
📖 Sayfa 20 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Orta Asya'nın İslamiyet ile tanıştığı dönemden Timurlular devletinin yıkılmasına kadar geçen zaman içerisinde bölgedeki bilimsel ve entelektüel faaliyetleri kapsamlı bir şekilde ele almaktadır.
*****
Peki Orta Asyalı entelektüellere oturup derin düşüncelere dalmaları için kim para veriyordu? Bu vazifenin hükümdarlara ait olduğunu düşünen Birûni ‘’ancak bu sayede âlimlerin zihinlerini yaşam ihtiyaçlarının günlük tedirginliklerinden kurtarabilirler ve dikkatlerini insan tabiatının esasında yer alan daha fazla ün ve şeref elde etmeye yoğunlaştırabilirler,’’ demekteydi.
📖 Sayfa 61 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İslam aleminin kalbinde kendisine yer bulmuştu. Bütün Orta Asya'da yayılmıştı. Tasavvufun büyük isimleri bu bölgeden çıkmıştı. Nizamülmülk'ün himayesindeki Gazali sayesinde de itikadi meşruiyet elde etmişti.
📖 Sayfa 530 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İlk Müslüman sufilerden biri Tirmizi idi.
Heratlı bir Türk olan karizmatik tasavvuf önderi Harakani (ö.1033)
Horasanlı Bestami (848-874)
İlk Arap Müslümanlar şiire mesafelilerdi ama tasavvuf iki muhteşem ve dünyaca meşhur şair yetiştirecekti. Her ikisi de Orta Asyalı olan bu iki isim Rumi ile Cami idi.
Belh ve Semerkant’ta kent sakinlerini cami inşa etmeye zorlamış ve türlü yollarla cemaate gelmelerini sağlamıştı. Zorlama yöntemi Semerkant’ta tutmayınca, bu sefer ‘’camiye gelene ücret’’ modeline geçmişti.
📖 Sayfa 168 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Öğreti dogmaya dönüşünce kapıda müsamahasızlık belirmişti.
📖 Sayfa 216 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Batı’da ‘’Geber’’ olarak bilinen Cabir (1) Arap olsa da Horasan bölgesinin başkenti olan Tus’ta büyümüş ve tahsil görmüştü... Okurlarına hava atmak gibi bir gayesi yoktu ama genelde şifreli bir dil kullanıyordu. Bu dil öylesine anlaşılmazdı ki İngilizcede ‘’gibberish (cabirce)’’ diye bir terim ortaya çıkmıştı.
📖 Sayfa 226 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Câbir b. Hayyân
Netice itibariyle, Tanrı tek başına belli bir düzen dâhilinde eşyayı yaratma kudretine sahipti ama istemesi hâlinde hepsinin birbiriyle olan bağlarını kesecek kudrete de sahipti.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
‘’[Maymunvâri] insanlar Sudan’ın batısında ve dünyanın diğer uzak köşelerinde yaşamaktadırlar. Alışkanlıkları, eylemleri ve davranışlarıyla hayvanları andırırlar... [İnsanların ortaya çıkışından] önce organizmalar arasındaki bütün farklar doğal kökenden kaynaklanmaktaydı. Diğer adım manevî olgunluk, irade, gözlem ve bilgi ile birleşmek olacaktır...
📖 Sayfa 571 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Tüm bu gerçekler insanoğlunun tekâmül (evrim) merdiveninin ortasında yer aldığına işaret etmektedirler. Doğası gereği insanoğlu daha aşağı olan varlıklardandır ve ancak iradesi sayesinde tekâmülün daha yüksek bir seviyesine erişebilir.’’
İran sarayını ziyarete gelen bir Hintli hükümdardan satrancı öğrenmişti. Bozorgmehr yeni öğrendiği bu oyunda hükümdarı hemen mağlup etmişti... bu hediyeye bir nevi karşılık mahiyetinde tavlayı icat etmişti... Bu iki oyun daha sonra Araplara, onlardan da Batı’ya geçmiştir.
📖 Sayfa 149 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Hatta gücünü sadece parasından alan bir cahil zenginin hakaretlerine tahammül etmek zorunda kalmıştı. 
Çağları Aşan Dâhiler, Frederick Starr
Orta Doğu, Avrupa, Çin ve Hindistan'ın birleştiği nokta Orta Asya'dır. Elbette "medeniyetlerin kesişme noktası"dır ama bundan daha fazlasıdır. Kendine has özellikleriyle bir "KESİŞEN MEDENİYET"tir. İlk zamanlarından itibaren bu durum, en ziyade dil ve din olmak üzere birçok alanda aşikârdır.
📖 Sayfa 119 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Felsefe en üst noktasına Aristo’dan sonra ‘’Muallim-i Sâni’’ (İkinci Öğretmen) (1) denilen Farabi ve birçoklarına göre akıl ile vahyi, mantık ile metafiziği ve Aristo ile Neoplatonculuğu başarıyla harmanlayan İbn-i Sina ile ulaşmıştı.
📖 Sayfa 54 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Muallim-i Evvel (Birinci Öğretmen) Aristo, Muallim-i Sânî (İkinci Öğretmen) Fârâbî’dir.
Bir dine mensup insanlara dinlerinin doğruluğu hakkında sorulacak olursa hemen parlarlar, kızarlar ve kendilerine bu soru ile gelen herkesin kanını dökerler. Akli yorumu yasaklarlar ve hasımlarını öldürmeye çabalarlar. Hakikatin tamamen susturulmuş ve gizlemiş olmasının sebebi tam olarak budur .
📖 Sayfa 248 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Üçüncü dereceden denklemlerin on dört tipini tanımlayan, tasnif eden ve önceleri üzerinde çalışanların içinden çıkamadığı bu denklemlerin çoğuna geometrik kanıtlar sunan ilk isim Hayyam’dı. Üstelik Hayyam irrasyonel sayıları sayı olarak kabul eden, ilk olmasa bile, ilk bilim adamlarından birisiydi.
📖 Sayfa 51 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Orta Asyalı Budistlerin Arap fetihleriyle başlayacak döneme yaptıkları en büyük katkı asılları Sanskritçe olan Budist metinlerini Çinceye, Soğdçaya ve diğer mahallî dillere tercüme etmiş olmalarıydı. Buda herkesin mukaddes metinleri kendi dilinde okumasını emretmişti... Budist metinlerini Çinceye tercüme edenlerin altısı Hintli, altı ya da yedisi Çinli, tam on altı tanesi ise Orta Asyalıydı.
📖 Sayfa 139 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Arap istilâsından bir asır önce Semerkant’ı ziyaret eden bir Çinli kentteki gençlerle ilgili şöyle bir gözlem yapmıştı: ‘’[Semerkant] sakinlerinin tamamı tüccar olmak için yetiştiriliyorlar. Bir çocuk beş yaşına geldiğinde okumayı öğretiyorlar. Okumayı sökünce hemen ticarete yönlendiriyorlar.’’
📖 Sayfa 111 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İngilizce bir kitap kaleme alan bir Japon ne kadar İngiliz ise bin sene evvel Arapça yazan bir Orta Asyalı da o kadar Araptı. On birinci asırda yaşayan tahsilli bir Arap, Arapça yazan ‘’çağın takdire şayan insanlarının’’ bir listesini çıkaracak olsa, listeleyeceği 415 kişinin üçte biri Orta Asyalı, kalan üçte ikisinin yarısından çoğu da İranlı olurdu.
📖 Sayfa 58 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Gençlik bir kitaptı, okuduk bitti
📖 Sayfa 536 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Canım bahar geçti çoktan, kış şimdi
Hani sevincin, o cıvıl cıvıl gençlik
Nasıl, ne zaman geldi, nasıl gitti?
Birûni astronomik araştırmalarının sonunda yeryüzü yörüngelerinin dairevî değil, elips şeklinde olduğu ve güneşin tepe noktasının (apojesinin) (1) öngörülebilir şekilde değişiklik gösterdiği neticelerine ulaşmıştı.
📖 Sayfa 49 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Güneş’in apojesi = Güneş’in yörüngesinin yeryüzüne en uzak noktası
O dönemin gözlemcileri Arap akınlarından önceki Orta Asya’nın kayıp dünyasına ilişkin çok önemli bir noktayı aydınlatmaktalardı: okuryazarlığın ne denli yaygın olduğu. Araplar tarafından çok sayıda kitabın ve evrakın yok edilmiş olması bizi bu tarz dışarıdan gelenlerin gözlemlerine mecbur kılmaktadır.
📖 Sayfa 111 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Matematikte, birçok aritmetik ve geometrik problemde yer alacak köklerin kullanımıyla çözülebilen bir denklemler teorisini ilk defa ortaya koyan Harezmî idi. ‘’Algoritma’’ terimi de kendi isminin bozulmuş hâlidir.
📖 Sayfa 50 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Aynı şekilde hayranlığını gizleyemeyen bir başka Çinli seyyah da Orta Asyalı gençlerin yirmi yaşına kadar yurtdışına giden kervanlara katılmalarına izin verilmediğini, bunun sebebinin de o yaşa kadar işin eğitimini ve uygulamasını iyice hazmetmeleri yönündeki beklenti olduğunu belirtmekteydi.
📖 Sayfa 111 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Kendim için toplumu terk etmekten ve insanlardan uzaklaşmaktan daha iyi bir seçenek bulamadım. Bırak ismimi bilmesinler, beni görmesinler ve eğer beni arayacak olurlarsa nerede olduğumu söyleme. Akrep gibi sokarlar, sinek gibi kan emerler ve köpek gibi havlarlar. Önce hangisiyle uğraşayım ? Bu utanmazların arasına düştüğüm için kıvranıyorum ve inliyorum.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İbn-i Sina ve Birûni sıradağların oluşumunun açıklanmasında kullanılan ve henüz birkaç asır önce kabul edilmiş olan çöküntü (sedimentation) (1) teorisini ve kıtaların deniz tabanından yükselmiş olduğuna dair önemli hipotezleri ortaya koyan ilk isimler olarak bilinmektedir.
📖 Sayfa 52 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Sedimentasyon, yani çökelme, yani tortullanma, bir akışkanla sürüklenen katı parçacıkların o akışkanın dibine çökmesi ve birikmesidir.
İbn Sînâ bir dağın oluşumunu üç aşamaya ayırmıştır:
1. Taşların oluşumu
2. Taş yığınlarının oluşumu
3. Yükselimle yükseklik ve aşınımla uçurum oluşumu
“Dünyanın her yerinde tarih yalanlarla içedir, tıpkı insanlığın tüm kültürleri gibi.”
Çağları Aşan Dâhiler, Frederick Starr
Sahte hadislerin çoğu belli bir dinî ya da siyasî konumu güçlendirmek adına uyduruluyor ve yaygınlaştırılıyorlardı. Özellikle halifelerin iktidarlarına karşı kullanılabilecek olanlarla aklın sınırlarını daraltanlar popülerdi. Dokuzuncu asır itibariyle hadis uydurmak âdeta bir endüstri hâline gelmişti. Hem dinî hem de din dışı konularda uydurma hadislerle savaşlar yapılıyordu.
📖 Sayfa 322 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bu sessizlik, gürültü kadar yankılııydı. 
Çağları Aşan Dâhiler, Frederick Starr
İkisi de hiçbir otoritenin karşısında el pençe divan durmuyorlardı, zira esas olan otorite değil, delildi.
📖 Sayfa 42 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İbn Sina:
Çağları Aşan Dâhiler, Frederick Starr
“Benim gibi birisine yetecek kadar maaş bağladılar.İ
Arşimet’in çalışmalarını esas alan (1) Birûni... minerallerin katılığını ve ağırlığını (2) ölçen ilk kişiydi.
📖 Sayfa 52 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Arşimet’in yoğunluk ölçüm yöntemine göre bir cisim suya atıldığında kendi ağırlığının taşan suyun ağırlığına oranı yoğunluğunu verecektir.
(2) Aslında hem yoğunluk gibi fiziksel özelliklerini hem bulundukları yerleri hem işlenme süreçlerini hem de faydalarını açıkladı.
Birûni ve İbn-i Sina, modern zamanların olmasa da, klasik dönem ile Rönesans arasındaki zaman zarfının en büyük iki bilim adamı olarak görülmektedirler.
📖 Sayfa 42 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Optikte, bugünün Türkmenisten-İran sınırında yaşayan İbn-i Sehl ışığı odaklamak için kullanılan kavisli aynalar (1) hakkında önemli bir risale yazmıştı. Seleflerinin yaptığı çalışmaları temele alarak ışığın bir noktaya odaklanmasında lens (2) kullanılması problemini, daha önce hiçbir bilim adamının tutturamadığı bir isabetlilik ile çözmüştü. Bu problemle uğraşırken kırılım yasasını bulmuştu.
📖 Sayfa 51 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Çukur ve tümsek aynalardan bahsediliyor.
(2) İnce kenarlı ve kalın kenarlı merceklerden bahsediliyor.
Astronomide bugünkü Özbekistan’ın batısında doğan, yeryüzünün derecesinin uzunluğunu ölçmek için çalışmalar yürüten ve enlemlere bağlı yatay güneş saatlerini yorumlamak için tablolar geliştiren Orta Asya’nın önde gelen gökbilimcileri arasındaki Harezmî (1) ile başlanılabilir. Küresel astronominin sorunlarına sayısal çözümler getirmek üzere rub tahtasını (çeyrek daire sinüsü) (2) kullandığı bir âlet geliştirmişti.
📖 Sayfa 49 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
(1) Hârizmî
(2) ‘’Rubu tahtası’’ ya da ‘’çeyrek daire sinüs kadranı’’ demek daha doğru olur.
Ruh cismani olmamakla birlikte fiziki benliğe hükmeder. 
Çağları Aşan Dâhiler, Frederick Starr
Razi tamamıyla işine odaklanmış bir hekimdi. Su çiçeği ve kızamık hastalıkları üzerine yapmış olduğu çalışma klasikleşmiş ve sadece Avrupada, 1475 ilâ 1866 seneleri arasında kırktan fazla kez basılmıştı. Aynı zamanda kendini deneylere vermişti. Bugün bize sıradan gelen, belli bir alanda sistemli kontrollerle araştırma projesi düzenleme işini dünyada yapan ilk isimdi.
📖 Sayfa 369 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Mansur Orta Asyadaki rakibini haince bir yola başvurarak öldürtmüş ve cesedini de Dicle'ye attırmıştır. Ardından Ali'nin oğlu ve Muhammed'in torunu olan Hüseyin'in soyundan gelenlerden öldürebildiği kadarını öldürmüştü. Bu Peygamber torunların naaşlarını kuruttuktan sonra her birinin kulağına etiketler mühürleterek sarayın gizli bir odasına yerleştirmiştir.Bu hareketi ile ne denli ürkünç bir sahsiyete sahip olduğunun göstergesidir. Yeni Abbasi halifesi bu hereketleriyle Orta Asyada yükselen gücün ve Şiilik ile rahatsız eden tüm aykırı inançların başını ezdiğini zannetmiştir. Oysa yanılmıştı.
Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Arap istilâsından bir asır önce Semerkant'ı ziyaret eden bir Çinli kentteki gençlerle ilgili şöyle bir gözlem yapmıştı: "[Semerkant) sakinlerinin tamamı tüccar olmak için yetiştiriliyorlar. Bir çocuk beş yaşına geldiğinde okumayı öğretiyorlar. Okumayı sökünce hemen ticarete yönlendiriyorlar." Aynı şekilde hayranlığını gizleyemeyen bir başka Çinli seyyah da Orta Asyalı genç erkeklerin yirmi yaşına kadar yurtdışına giden kervanlara katılmalarına izin verilmediğini, bunun sebebinin de o yaşa kadar işin eğitimini ve uygulamasını iyice hazmetmeleri yönündeki beklenti olduğunu belirtmekteydi.
📖 Sayfa 111 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
İçinde bir sürü oda olan bu binaya kabul edildim: Her bir odada sandıkların üzerine yığılı kitaplar vardı. Bir odadaki kitaplar Arap dili ve şiiri üzerineydi. Başka bir odada fıkıhla ilgili kitaplar vardı. Her bir odada işte böyle bir bilim dalı üzerine kitaplar bulunmaktaydı. Kadim eserlerin kataloğuna baktım ve ihtiyacım olanları talep ettim. Pek fazla bilinmeyen, daha önce hiç görmediğim ve daha sonra başka bir yerde de rastlamadığım kitaplar mevcuttu. Bu kitapları okudum, içlerindeki işe yarar bilgileri belledim ve herkesin kendi bilim dalındaki konumunu keşfettim.
📖 Sayfa 314 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Filozoflar ve din alimleri en yeni fikirleri tüm ayrıntılarıyla tartışıyor, bazen fikir sahiplerini alkışlıyor, bazen de yerden yere vuruyorlardı. Titiz ve talepkâr bilginler akılla sadece neyin bilinebileceğini değil, neyin bilinemeyeceğini de sürekli olarak sorguluyorlardı. Herkese açık bir entelektüel ve felsefi ortam vardı.
📖 Sayfa 44 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Bu iki adam, muhtemelen eşsiz olsak da, yalnız olmadığımızdan emin görünüyorlardı. Ayrıca dünyanın bir bütün olarak bugünkü hâliyle mi yaratıldığını yoksa zaman içerisinde evrime mi uğradığını sorguluyorlardı... iki genç adam da jeolojik evrimi ve hatta sekiz asır öncesinden Darvinizm’in temel noktalarını sezmişlerdi.
📖 Sayfa 41 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
“Bir ormanda bir ağaç devrilse ve devrildiğini kimse duymasa, bu ağaç ses çıkarmış olur mu?“
Çağları Aşan Dâhiler, Frederick Starr
Gururlanma, dünya sana muhteşem olma fırsatı vermişti
📖 Sayfa 466 · Kayıp Aydınlanma, Frederick Starr
Nice muhteşem kimseler geldi de yerin dibine geçirdi dünya onları
Dünya bir yılana benzer ki sahibi kudreti kendi elinde bilir
Fakat günü geldi mi sahibine öldürücü ısırığı atacak olan dünyadır.